«Αφού το πρόβλημά τους ήταν το μαύρο χρώμα, θα κάνουμε πρότζεκτ πάνω στο μαύρο χρώμα». Αυτή ήταν η σκέψη πίσω από το κοινοτικό συλλογικό έργο the AfroGreeks, ένα πρότζεκτ που γεννήθηκε από την ομάδα Døcumatism στην καρδιά της Κυψέλης, μιας περιοχής στην Αθήνα που, αν και δεν έχει μείνει αναλλοίωτη από το gentrification, παραμένει γειτονιά.
Το the AfroGreeks, θέτει στον δημόσιο διάλογο ζητήματα που αφορούν στην Αφροδιασπορά στην Ελλάδα και στόχος του είναι να δώσει φωνή και μέσο έκφρασης στους «αόρατους» της Αθήνας, οι οποίοι διεκδικούν τη θέση τους ως Έλληνες αφρικανικής καταγωγής.
«Η Døcumatism είναι μια ομάδα που φτιάχτηκε το 2009, ως “απάντηση” στην ανάγκη που είχαμε τότε να σταματήσουν να μας λένε ότι η Κυψέλη είναι ένα επικίνδυνο μέρος. Ο κόσμος τότε έλεγε πως η Κυψέλη είναι γκέτο και το λέγανε κυρίως λόγω της Αφρικανικής διασποράς. Από τότε μέχρι τώρα μαζί με άλλους καλλιτέχνες και με τις κοινότητες αρχίσαμε να κάνουμε διάφορες δράσεις καλλιτεχνικές, οι οποίες και κατάφεραν να σταματήσουν αυτή τη δυσφημιστική παρεξήγηση, αλλά και να δημιουργήσουν και ένα νέο είδος γειτονιάς, το οποίο δεν θα γίνει ποτέ gentrified», λένε λένε μερικά από τα μέλη της κολεκτίβας Døcumatism που κάνει το πρότζεκτ the AfroGreeks μαζί με τους ίδιους τους πρωταγωνσιτές του: η κοινωνική επιστημόνισσα και καλλιτέχνιδα Grace Nwoke, ο καλλιτέχνης Alex Loggovitis και ο κινηματογραφιστής, Μενέλαος Καραμαγγιώλης.
Και πράγματι, όποιος γνωρίζει την Κυψέλη, ξέρει πως πρόκειται για μία πολυφυλετική περιοχή, η οποία οφείλει σε μεγάλο βαθμό την ταυτότητά της στην Αφρικανική Διασπορά. «Τότε λοιπόν η Døcumatism αποφάσισε πως, αφού το πρόβλημά τους ήταν το μαύρο χρώμα, θα κάνουμε project πάνω στο μαύρο χρώμα. Και έτσι κάναμε το the AfroGreeks».
Το the AfroGreeks ξεκίνησε ερευνητικά το 2009, αλλά τα γυρίσματα άρχισαν το 2014. «Χρησιμοποιούμε την κινούμενη εικόνα ως αφετηρία και κινηματογραφούμε τη δημόσια δράση. Κάθε δράση έχει ένα συγκεκριμένο κοινωνικό αίτημα, το οποίο το έχει θέσει η ίδια η (αφρικανική) κοινότητα».
Από εκεί και πέρα, οι δράσεις του πρότζεκτ έγιναν ακόμα πιο εντατικές, με προβολές και εκθέσεις πρώτα στο εξωτερικό και μετά στην Ελλάδα. «Η πρώτη μεγάλη έκθεση που κάναμε ήταν στη Γενεύη το 2023, κράτησε τρεις μήνες», συνεχίζουν.
«Οποιαδήποτε καλλιτεχνική δράση γίνεται, πάντα έχει ένα κοινωνικό πρόσημο. Δεν είναι η τέχνη για την τέχνη, αλλά μία τέχνη που προβάλλει συγκεκριμένα κοινωνικά αιτήματα και πιθανούς τρόπους δρομολόγησης λύσεων»
Αυτή την περίοδο, το πρότζεκτ the AfroGreeks έχει 110 βίντεο installations, 85 δράσεις όλες κινηματογραφημένες και ελεύθερα προσβάσιμες στο διαδίκτυο, καθώς και ένα αρχείο που είναι ελέυθερα προσβάσιμο και περιέχει 200 συνεντεύξεις (μέχρι τώρα) και μια οπτικοακαουστική έρευνα στην Αφρικανική διασπορά στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο τους 4 τελευταίους αιώνες.
Πάνω από 350 καλλιτέχνες έχουν λάβει μέρος στο έργο, ενώ ετοιμάζονται ακόμα περισσότερες δράσεις το επόμενο διάστημα.
«Ο ένας Αφρο-Έλληνας έφερε τον άλλο. Επειδή το Døcumatism βρίσκεται στην καρδιά της Αφρικανικής Διασποράς, δεν είναι και πολύ δύσκολο ο ένας να συναντήσει τον άλλον». Αυτό που είναι πραγματικά εντυπωσιακό είναι ότι οι δράσεις του πρότζεκτ προωθούνται από την ίδια την κοινότητα, τόσο στα social media όσο και από στόμα σε στόμα, ως εκ τούτου.
Οι ίδιοι καλλιτέχνες κάνουν κατά κάποιον τρόπο «διαφήμιση» της δουλειάς τους, καθώς το πρότζεκτ δεν είναι απλά μία μέθοδος να εκφράσουν την τέχνη τους, αλλά είναι ταυτόχρονα τρόπος να αναζητήσουν λύσεις σε προβλήματα που αντιμετωπίζουν ως μαύροι στην ελληνική κοινωνία, η οποία συχνά τους θεωρεί «ξένους» ακόμα και αν έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει εδώ.
«Στο έργο υπάρχει, επίσης, μία task force. Το 90% των μελών του έργου γεννήθηκαν εδώ, ζουν εδώ, δεν έχουν πάει στην Αφρική και δεν έχουν ταυτότητα. Και οι άδειες παραμονής αργούν πάρα πολύ να βγουν. Οπότε για ό,τι προβλήματα νομικά υπάρχουν, υπάρχει, παράλληλα, μία ομάδα ανθρώπων που έρχονται σε επαφή με δικηγόρους, κοινωνικούς λειτουργούς που τους βοηθάνε χωρίς να χρειαστεί να τους εκμεταλλευτεί κάποιος να πληρώσουν λεφτά και τέτοια», αναφέρουν.
Το the AfroGreeks προσπαθεί να λειτουργεί ως ένας ενοποιητικός παράγοντας για να μπορεί να εκφραστούν συλλογικά τα μέλη της Αφρικανικής Διασποράς με όποιο τρόπο νιώθουν.
«Κι αφού ζούμε σε ένα τόπο που δεν προσφέρει τα απαραίτητα στις μαύρες κοινότητες, ειδικά με τον τελευταίο νόμο τώρα που άλλαξε ο Πλεύρης, γίνονται ακόμα πιο δύσκολα τα πράγματα. Οπότε το έργο αυτό τους δίνει τη δυνατότητα να διαμορφώσουν μια ταυτότητα από κάποιον τρόπο που θέλουν και νιώθουν ότι εκείνη τη στιγμή τους εκφράζουν. Οποιαδήποτε καλλιτεχνική δράση πάντα έχει ένα κοινωνικό πρόσημο. Δεν είναι η τέχνη για την τέχνη, αλλά μία τέχνη που προβάλλει συγκεκριμένα κοινωνικά αιτήματα και πιθανούς τρόπους δρομολόγησης λύσεων», επισημαίνει η κολεκτίβα.
«Δημιουργείται μια διάδραση πολύ ενδιαφέρουσα με το κοινωνικό σύνολο. Υπήρξαν και πολλοί άνθρωποι που έφεραν τις αντιρρήσεις τους στους ίδιους Αφρο-Έλληνας. Κάποια κυρία τους είπε “Δεν έχετε το δικαίωμα να είστε Έλληνες”. Οι ίδιοι, όμως, της απάντησαν και αναπτύχθηκε ένας διάλογος»
Το πρότζεκτ, ωστόσο, συνιστά και ένα είδος αρχείου για την αφρικανική κοινότητα, το οποίο έπειτα οι καλλιτέχνες μπορούν να χρησιμοποιήσουν σε άλλες δράσεις, πάντα με κοινό παρονομαστή τις διακρίσεις και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κάποιος ζώντας με διαφορετικό χρώμα, τόσο στην Ελλάδα, όσο και σε κάθε λευκή κοινότητα.
Πώς αντιλαμβάνεται, όμως, ο κόσμος τις δράσεις τους; Οι ίδιοι περιγράφουν πως ο κόσμος δείχνει ένθερμη υποστήριξη, επισημαίνοντας πως παρόλο που ως κολεκτίβα δεν διαθέτουν έναν ισχυρό μηχανισμό προώθησης, η προσέλευση είναι αρκετά μεγάλη. «Ας πούμε, σε μία συναυλία που πραγματοποιήσαμε στο “Ολύμπια”, τα εισιτήρια έφυγαν μέσα σε μια ώρα. Ήταν γεμάτο το θέατρο».
«Δημιουργείται μια διάδραση πολύ ενδιαφέρουσα με το κοινωνικό σύνολο. Μέσα από τις συζητήσεις υπήρξαν και πολλοί άνθρωποι που έφεραν τις αντιρρήσεις τους στους ίδιους τους Αφρο-Έλληνες. Κάποια κυρία τους είπε “Δεν έχετε το δικαίωμα να είστε Έλληνες”. Οι ίδιοι, όμως, της απάντησαν και αναπτύχθηκε ένας διάλογος. Ο ρατσιστικός λόγος είναι χειρότερος όταν είναι συστημικός», λένε.
Παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν με τη χρηματοδότηση, τα μέλη της κολεκτίβας τονίζουν ότι δεν έχει δουλέψει ποτέ κανένας καλλιτέχνης στο πρότζεκτ the AfroGreeks που δεν έχει πληρωθεί έστω και συμβολικά. «Γιατί πρέπει να σταματήσει επιτέλους αυτό το “όταν είσαι καλλιτέχνης στην Ελλάδα είναι το χόμπι σου”. Ειδικά αν είσαι καλλιτέχνης με άλλο χρώμα τους είναι ακόμα πιο δύσκολο. Οι περισσότεροι συμμετέχοντες στο έργο είναι καλλιτέχνες που πρέπει να κάνουν άλλες δουλειές για να επιβιώσουν. Γιατί δεν μπορούν να κάνουν την τέχνη τους και πρέπει να την κάνουν σε όποιες ώρες περισσεύουν».
«Πολλοί λένε ότι ο Αντετοκούμπο έγινε εθνικός ήρωας, αλλά αυτό δεν ισχύει για όλους. Το μαύρο χρώμα λειτουργεί πάντα ως ένα εμπόδιο που δεν μπορούμε να φανταστούμε»
«Αυτό που βλέπουμε όσο προχωράμε και όσο περνάμε τα χρόνια είναι ότι το μαύρο χρώμα ό,τι και να γίνεται, ό,τι και να υπάρξει – αν δεν γίνουν εθνικοί ήρωες – είναι κάτι το οποίο προκαλεί πρόβλημα. Είναι κάτι που θέτουν οι ίδιοι οι ήρωες του έργου. Χαρακτηριστικά, η Τζέσικα (μία εκ των καλλιτεχνών) έκανε μία τηλεφωνική συνέντευξη, την πήραν στη δουλειά και μόλις είδαν πως είναι μαύρη της είπαν ότι “δεν γίνεται” να συνεχίσουν. Το μαύρο (χρώμα) λειτουργεί πάντα ως ένα εμπόδιο που δεν μπορούμε να φανταστούμε», λένε.
«Πολλοί λένε ότι ο Αντετοκούμπο έγινε εθνικός ήρωας, αλλά αυτό δεν ισχύει για όλους. Και ο Αντετοκούμπο πήρε την ταυτότητά του εκβιαστικά λίγο πριν παίξει με την εθνική Ελλάδος, γιατί αν δεν την έπαιρνε θα έπαιζε με την εθνική Νιγηρίας. Το να μην έχεις ταυτότητα δημιουργεί τεράστια προβλήματα και παραμένει δύσκολο ακόμα και μετά από το 2015 που υπάρχει νόμος», τονίζουν τα μέλη του πρότζεκτ, τονίζοντας ότι ο καινούριος νόμος της κυβέρνησης Νέας Δημοκρατίας δημιουργεί επιπλέον προβλήματα, καθώς ανακαλούνται άδειες παραμονής ανθρώπων που ζουν στην Ελλάδα για δεκαετίες.
«Η Ελλάδα δεν είναι ακριβώς μια ρατσιστική χώρα. Είναι μια ξενοφοβική χώρα που φοβάται το άλλο χρώμα. Αλλά όταν καταφέρνουμε και μας γνωρίζουν μπορούμε και να αλλάζουμε στα μάτια τους. Αλλά πάντα πρέπει να υπάρξει αυτό το μεγάλο στάδιο της γνωριμίας. Να σπάσει το φράγμα του ξένου»
Στην Ελλάδα του σήμερα, πολλοί προτάσσουν την υπογεννητικότητα και την έλλειψη εργαζομένων, ιδιαίτερα στον πρωτογενή τομέα, ως μείζονα προβλήματα που στέκονται εμπόδιο στην ανάπτυξη της χώρας, χωρίς, ωστόσο, να υπολογίζουν τους μαύρους και τους Αφρο-Έλληνες ως μέρη της επίλυσης των ζητημάτων αυτών. Ακόμα και στην Ελλάδα του 2026, το χρώμα παραμένει εμπόδιο.
«Μας κάνει εντύπωση που στην Ελλάδα μιλάμε για υπογεννητικότητα και έλλειψη εργατικού δυναμικού και δεν υπάρχει κανενός είδους ουσιαστικής ενταξιακής πολιτικής που να λύνει τα προβλήματα που υπάρχουν. Λέμε ότι δεν έχουμε εργατικά χέρια και από την άλλη τους ανθρώπους που θέλουν να εργαστούν τους αντιμετωπίζουμε με προκαταλήψεις λόγω χρώματος, καταγωγής και οτιδήποτε άλλο. Το χρώμα παραμένει πάντα ένα πάρα πολύ δύσκολο πρόβλημα σε όλα τα επίπεδα. Και αν δει κανείς τα βίντεο στο έργο θα δει μια μεγάλη γκάμα. του προβλήματος. Από το να γίνει αποδεκτός από μια οικογένεια λευκή, από την οποία διατηρεί ερωτική σχέση με ένα άτομο ως τη δουλειά του».
Ωστόσο, τα μέλη της κολεκτίβας παραμένουν αισιόδοξα πως οι Έλληνες, αν και αντιμετωπίζουν το ξένο με δυσπιστία, μπορούν στο τέλος να το «αγκαλιάσουν». Αρκεί να γίνουν οι απαραίτητες ενέργειες, ούτως ώστε το ξένο μια μέρα να γίνει οικείο.
«Όλα ξεκινάνε από την ταυτότητα. Παρόλα αυτά οι ίδιοι Αφρο-Έλληνες στα βίντεό τους λένε ότι η Ελλάδα δεν είναι ακριβώς μια ρατσιστική χώρα. Είναι μια ξενοφοβική χώρα που φοβάται το άλλο χρώμα. Αλλά όταν καταφέρνουμε και μας γνωρίζουν μπορούμε και να αλλάζουμε στα μάτια τους. Αλλά πάντα πρέπει να υπάρξει αυτό το μεγάλο στάδιο της γνωριμίας. Να σπάσει το φράγμα του ξένου»
