Η στιγμή που η Ιστορία γίνεται παγκόσμιο θέαμα
Η πόρτα έχει ήδη βρεθεί. Οι σφραγίδες έχουν ελεγχθεί. Τα ονόματα έχουν διαβαστεί. Αλλά στις 16 Φεβρουαρίου 1923 συμβαίνει κάτι διαφορετικό.
Ο Χάουαρντ Κάρτερ σπάει τελικά το φράγμα και μπαίνει στον ταφικό θάλαμο του Τουταγχαμών στην Κοιλάδα των Βασιλέων, στο Λούξορ.
Δεν είναι απλώς μια αρχαιολογική πράξη. Είναι η στιγμή που η Ιστορία γίνεται παγκόσμια είδηση. Η στιγμή που ο θάνατος ενός φαραώ 3.300 ετών μετατρέπεται σε πρωτοσέλιδο. Και μαζί της γεννιέται μια εμμονή.
Ένα εύρημα που αλλάζει τα πάντα
Ο τάφος —γνωστός ως KV62— είχε εντοπιστεί τον Νοέμβριο του 1922. Όμως ο ταφικός θάλαμος, εκεί όπου βρισκόταν η σαρκοφάγος και το χρυσό προσωπείο που θα γινόταν το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της αρχαίας Αιγύπτου, ανοίγει επίσημα στις 16 Φεβρουαρίου 1923.
Ο Κάρτερ δεν είναι ένας ρομαντικός τυχοδιώκτης. Είναι επαγγελματίας αρχαιολόγος, χρηματοδοτούμενος από τον λόρδο Κάρναρβον. Όμως η στιγμή που αντικρίζει τα αντικείμενα μέσα στον θάλαμο —κρεβάτια σε σχήμα θεοτήτων, κιβώτια, αγάλματα, χρυσές επενδύσεις— αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος αντιλαμβάνεται το παρελθόν.
Για πρώτη φορά, ένας βασιλικός τάφος βρίσκεται σχεδόν άθικτος. Όχι συλημένος, όχι διαλυμένος από τον χρόνο, σχεδόν σφραγισμένος.
Η γέννηση της «κατάρας»
Η ιστορία θα μπορούσε να μείνει εκεί. Όμως δεν μένει.
Λίγες εβδομάδες μετά το άνοιγμα του θαλάμου, ο λόρδος Κάρναρβον πεθαίνει στο Κάιρο από μόλυνση που προήλθε από τσίμπημα κουνουπιού. Τα βρετανικά ταμπλόιντ δεν χάνουν την ευκαιρία. Γεννιέται η «κατάρα του Τουταγχαμών».
Η αφήγηση είναι ισχυρή: όποιος ταράζει την αιώνια ανάπαυση του φαραώ, πεθαίνει. Στην πραγματικότητα, οι περισσότεροι από τους εμπλεκόμενους στην ανασκαφή έζησαν δεκαετίες. Ο ίδιος ο Κάρτερ πέθανε το 1939. Όμως ο μύθος είναι πιο δυνατός από τα στατιστικά και κυρίως…πουλάει.
Αρχαιολογία ή αποικιακή λεηλασία;
Η ανακάλυψη έρχεται σε μια περίοδο που η Αίγυπτος βρίσκεται υπό ισχυρή βρετανική επιρροή. Το ερώτημα για το ποιος «ελέγχει» την αρχαία κληρονομιά της χώρας αρχίζει να τίθεται πιο έντονα.
Τα αντικείμενα του τάφου, σε αντίθεση με προηγούμενες πρακτικές, παραμένουν στην Αίγυπτο. Όμως η διεθνής κάλυψη, η εικόνα του Βρετανού αρχαιολόγου που «ανακαλύπτει» έναν Αιγύπτιο βασιλιά, τροφοδοτεί έναν ευρύτερο διάλογο: ποιος αφηγείται την ιστορία; Ποιος την κατέχει; Ποιος την εκμεταλλεύεται;
Η 16η Φεβρουαρίου 1923 δεν είναι μόνο μια επιστημονική στιγμή. Είναι και μια στιγμή γεωπολιτικής.
Όταν η Ιστορία γίνεται brand
Το χρυσό προσωπείο του Τουταγχαμών γίνεται εικόνα. Αντιγράφεται, τυπώνεται, αναπαράγεται. Η αισθητική της αρχαίας Αιγύπτου περνά στη μόδα, στην αρχιτεκτονική, στον κινηματογράφο.
Η δεκαετία του 1920 γεμίζει «αιγυπτιάζουσες» γραμμές. Το Χόλιγουντ ανακαλύπτει τις μούμιες. Η βιομηχανία του θεάματος αγκαλιάζει το μυστήριο.
Για πρώτη φορά, ένα αρχαιολογικό εύρημα μετατρέπεται σε παγκόσμιο πολιτιστικό προϊόν.
Σήμερα θα το λέγαμε αφήγημα. Τότε ήταν απλώς ενθουσιασμός.
Η επιστήμη πίσω από τον μύθο
Πέρα από τον θόρυβο, η ανακάλυψη του τάφου του Τουταγχαμών άλλαξε ριζικά την αιγυπτιολογία. Τα αντικείμενα, η τεχνοτροπία, τα υλικά, οι τεχνικές ταρίχευσης προσέφεραν δεδομένα που δεν είχαν προηγούμενο.
Ο Τουταγχαμών δεν ήταν ο πιο ισχυρός φαραώ. Δεν ήταν ο πιο επιτυχημένος στρατιωτικά, αφού ανέβηκε στον θρόνο παιδί και πέθανε έφηβος. Κι όμως, είναι σήμερα ο πιο διάσημος. Όχι λόγω πολιτικής ισχύος, αλλά λόγω συγκυρίας. Η τύχη της σφραγισμένης πόρτας τον έκανε αθάνατο.
Η στιγμή που άλλαξε τη σχέση μας με το παρελθόν
Η 16η Φεβρουαρίου 1923 σηματοδοτεί κάτι βαθύτερο. Από εκείνη τη μέρα και μετά, η αρχαιολογία δεν είναι μόνο έρευνα, αλλά δημόσιο θέαμα.
Οι ανασκαφές μεταδίδονται, οι φωτογραφίες κυκλοφορούν, οι δημοσιογράφοι περιμένουν απ’ έξω και η Ιστορία αποκτά κοινό. Το κοινό όμως δεν θέλει ξερά ιστορικά δεδομένα. Θέλει δράμα, μυστήριο, θησαυρό, κατάρα.
Ένας τάφος που δεν έκλεισε ποτέ
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, ο Τουταγχαμών εξακολουθεί να παράγει περιεχόμενο. Νέες σαρώσεις, θεωρίες για κρυμμένους θαλάμους, αναλύσεις DNA, εικασίες για τη γενετική του κατάσταση.
Ο τάφος που άνοιξε στις 16 Φεβρουαρίου 1923 δεν έκλεισε ποτέ πραγματικά.
Άνοιξε έναν νέο κύκλο ερωτήσεων για την επιστήμη, για την αποικιοκρατία, για τον ρόλο των ΜΜΕ. Και κυρίως για το πώς μια στιγμή σιωπής —η αποκάλυψη ενός θαλάμου σφραγισμένου επί τρεις χιλιετίες— μπορεί να γίνει ο πιο εκκωφαντικός θόρυβος του αιώνα.
