Όλα κρίθηκαν σε ένα γραφείο, μέσα σε λίγες ώρες, ανάμεσα σε δύο φακέλους
Στις 14 Φεβρουαρίου 1876, στο Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας των Ηνωμένων Πολιτειών, κατατίθεται μια αίτηση με έναν φαινομενικά τεχνικό τίτλο: «Βελτίωση στην τηλεγραφία».
Ο καταθέτης είναι ένας 29χρονος δάσκαλος ορθοφωνίας και εφευρέτης, Αλεξάντερ Γκράχαμ Μπελ. Η συσκευή που περιγράφει δεν έχει ακόμη αποδείξει πλήρως ότι μπορεί να μεταφέρει καθαρά την ανθρώπινη ομιλία. Όμως το χαρτί που κρατά στα χέρια του κρύβει κάτι πολύ μεγαλύτερο: την υπόσχεση ότι η φωνή θα ταξιδεύει μέσα από σύρματα.
Λίγες ώρες αργότερα, στο ίδιο γραφείο, κατατίθεται ένα δεύτερο έγγραφο. Αυτή τη φορά πρόκειται για δήλωση πρόθεσης κατοχύρωσης από τον έμπειρο εφευρέτη Ελάισα Γκρέι. Και το αντικείμενο είναι το ίδιο: η μετάδοση της ανθρώπινης φωνής μέσω ηλεκτρικού κυκλώματος.
Η πιο ακριβή ιδέα του σύγχρονου κόσμου έχει μόλις κατατεθεί δύο φορές, την ίδια ημέρα.
Το τηλέφωνο πριν αποκτήσει φωνή
Στις αρχές της δεκαετίας του 1870, ο τηλέγραφος έχει ήδη αλλάξει τον κόσμο. Τα μηνύματα ταξιδεύουν με ηλεκτρικά σήματα από πόλη σε πόλη, από ήπειρο σε ήπειρο. Όμως παραμένουν κώδικας. Τελείες και παύλες. Η ανθρώπινη φωνή δεν έχει ακόμη κατακτηθεί από την τεχνολογία.
Ο Μπελ, γιος και εγγονός ειδικών στην ορθοφωνία και την εκπαίδευση κωφών, εμμένει σε μια ιδέα: αν ο ήχος είναι δόνηση, τότε μπορεί να μετατραπεί σε ηλεκτρική μεταβολή και να αναπαραχθεί αλλού. Δεν θέλει απλώς να στείλει σήματα. Θέλει να στείλει λέξεις.
Το πρόβλημα είναι ότι, όταν καταθέτει την αίτησή του, η συσκευή του δεν έχει ακόμη επιδείξει πειστικά αυτή τη δυνατότητα. Η θεωρία υπάρχει. Το σχέδιο υπάρχει. Η πρακτική επιβεβαίωση έρχεται λίγο αργότερα.
Στις 7 Μαρτίου 1876 εκδίδεται η πατέντα υπ’ αριθμόν 174.465 στο όνομά του. Και τρεις ημέρες μετά, στις 10 Μαρτίου, στο εργαστήριο της Βοστώνης, καταγράφεται η πρώτη επιτυχής μετάδοση κατανοητής φράσης: «Κύριε Γουάτσον, ελάτε εδώ, σας χρειάζομαι».
Η Ιστορία έχει ήδη πάρει θέση. Όμως η διαμάχη μόλις αρχίζει.
Η λεπτομέρεια που άλλαξε τα πάντα
Ο Γκρέι δεν είχε καταθέσει πλήρη αίτηση πατέντας, αλλά δήλωση πρόθεσης. Στο έγγραφό του περιγράφεται μια μέθοδος βασισμένη στη μεταβολή της ηλεκτρικής αντίστασης μέσω υγρού αγωγού – μια αρχή που θεωρείται κρίσιμη για τη μετάδοση της φωνής.
Το γεγονός ότι οι δύο περιγραφές παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες πυροδοτεί αμφιβολίες και κατηγορίες που θα ακολουθούν την υπόθεση για δεκαετίες. Υπήρξε διαρροή; Είδε κάποιος τα σχέδια του άλλου; Έγινε παρέμβαση στη διαδικασία;
Ο εξεταστής πατεντών που χειρίστηκε τα δύο έγγραφα θα βρεθεί στο επίκεντρο φημών και καταγγελιών. Κανένα δικαστήριο δεν θα αποδείξει ποτέ συνωμοσία. Αλλά η σκιά θα παραμείνει.
Και η σκιά, όταν συνοδεύει μια πατέντα που πρόκειται να γεννήσει βιομηχανική αυτοκρατορία, γίνεται πολιτικό και οικονομικό ζήτημα.
Ο πόλεμος των δικαστηρίων
Η έκδοση της πατέντας δεν κλείνει την υπόθεση. Την ανοίγει. Τα επόμενα χρόνια, ο Μπελ και οι συνεργάτες του θα βρεθούν αντιμέτωποι με δεκάδες αγωγές. Ανταγωνιστές, εταιρείες, εφευρέτες διεκδικούν μερίδιο στην ιδέα. Υποστηρίζουν ότι η βασική αρχή της μετάδοσης της φωνής δεν ανήκει αποκλειστικά στον Μπελ.
Οι δικαστικές μάχες φτάνουν μέχρι το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών. Το 1888, σε μια εμβληματική απόφαση, επικυρώνεται η ισχύς των πατεντών του Μπελ. Το κράτος αναγνωρίζει ότι εκείνος κατοχύρωσε πρώτος την εφεύρεση με τον τρόπο που απαιτούσε ο νόμος.
Από εκεί και πέρα, το τηλέφωνο δεν είναι απλώς τεχνολογία. Είναι καθεστώς ιδιοκτησίας.
Η εταιρεία που θα εξελιχθεί στο σύστημα Μπελ θα κυριαρχήσει στην αμερικανική τηλεπικοινωνιακή αγορά για δεκαετίες. Το σύρμα μετατρέπεται σε δίκτυο. Το δίκτυο σε υποδομή. Και η υποδομή σε μοχλό ισχύος.
Ποιος εφηύρε πραγματικά το τηλέφωνο;
Το ερώτημα δεν απαντάται τόσο απλά όσο θα ήθελε η συλλογική μνήμη. Η τεχνολογική πρόοδος σπάνια είναι έργο ενός μόνο ανθρώπου. Πολλοί ερευνητές πειραματίζονταν με τη μετάδοση ήχου την ίδια περίοδο.
Ο Γκρέι είχε ήδη σημαντική παρουσία στον χώρο της ηλεκτρικής επικοινωνίας. Άλλοι εφευρέτες στην Ευρώπη και στην Αμερική κινούνταν προς την ίδια κατεύθυνση.
Αυτό που ξεχώρισε τον Μπελ δεν ήταν μόνο η ιδέα. Ήταν η έγκαιρη και πλήρης νομική κατοχύρωση, η επιμονή στις αίθουσες των δικαστηρίων και η επιχειρηματική αξιοποίηση της πατέντας. Η εφεύρεση του τηλεφώνου δεν είναι απλώς ιστορία μηχανικής. Είναι ιστορία δικαίου και κεφαλαίου.
Η πιο πολύτιμη πατέντα;
Το τηλέφωνο άλλαξε ριζικά την οικονομία, την πολιτική, τον πόλεμο, την καθημερινότητα. Κατήργησε τη χρονική απόσταση της επικοινωνίας. Έφερε τις αγορές πιο κοντά. Μετέτρεψε τη διαπραγμάτευση, τη διοίκηση, ακόμη και την προσωπική σχέση σε άμεση υπόθεση.
Αν η αξία μιας πατέντας μετριέται από τον αντίκτυπο που είχε στον κόσμο, τότε η αίτηση που κατατέθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 1876 συγκαταλέγεται δικαίως στις σημαντικότερες όλων των εποχών.
Εκείνη την ημέρα δεν ακούστηκε ακόμη καθαρή φωνή μέσα από σύρμα. Όμως είχε ήδη ξεκινήσει κάτι βαθύτερο: η μετάβαση από την εποχή της απόστασης στην εποχή της άμεσης παρουσίας.
Και όλα κρίθηκαν σε ένα γραφείο, μέσα σε λίγες ώρες, ανάμεσα σε δύο φακέλους.
Αν θέλεις, μπορώ να το ενισχύσω κι άλλο με πιο αιχμηρό κλείσιμο ή με εστίαση στη σημερινή σημασία των πατεντών – από τα φάρμακα έως την τεχνητή νοημοσύνη – για να αποκτήσει πιο σύγχρονη αναγωγή.
