Παρά τα σκληρά μαθήματα της ενεργειακής κρίσης του 2022, οι Βρυξέλλες δημιουργούν νέες εξαρτήσεις στην τροφή και κρίσιμους τομείς, ενώ ταυτόχρονα διαλύουν συστηματικά την εγχώρια παραγωγική ικανότητα
Του Μιχάλη Χαιρετάκη
ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ Φανταστείτε αυτό το σενάριο: Είμαστε στο 2031. Ξεσπάει μια μεγάλη γεωπολιτική κρίση που διαταράσσει τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Τα ράφια των ευρωπαϊκών σούπερ μάρκετ αρχίζουν να αδειάζουν. Όχι εξαιτίας βομβών ή ναυτικών αποκλεισμών, αλλά επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση, σε μια εκπληκτική επανάληψη των ενεργειακών της αστοχιών πριν το 2022, έχει συστηματικά διαλύσει την αγροτική της ανεξαρτησία, γινόμενη επικίνδυνα εξαρτημένη από μακρινούς προμηθευτές των οποίων η πίστη αλλά και η προσβασιμότητα των αγαθών σε μια κρίση είναι οτιδήποτε άλλο παρά εγγυημένη.
Αυτό δεν είναι εικασία. Είναι το λογικό αποτέλεσμα αποφάσεων εμπορίου και προϋπολογισμού που έχουν παρθεί στις Βρυξέλλες τους τελευταίους 18 μήνες αποφάσεις που υποδηλώνουν ότι οι ευρωπαίοι πολιτικοί έμαθαν ακριβώς τα λάθος μαθήματα από τον ενεργειακό εναγκαλισμό με τη Ρωσία.
Οι τέσσερις πυλώνες της ευπάθειας
Η ανάλυση των πρόσφατων αποφάσεων των Βρυξελλών αποκαλύπτει ένα συστηματικό μοτίβο που δημιουργεί τέσσερις διαστάσεις στρατηγικής ευπάθειας:
1. Επισιτιστική ασφάλεια: Η Ε.Ε. ανταλλάσσει την εγχώρια παραγωγή (ΚΑΠ -20%) με εισαγωγές από Mercosur και Ινδία, δημιουργώντας εξάρτηση από γεωγραφικά απομακρυσμένους προμηθευτές με αβέβαιη πολιτική σταθερότητα.
2. Τεχνολογική ομηρία: Η “έξυπνη γεωργία” και η “πράσινη μετάβαση” εξαρτώνται από αμερικανικό λογισμικό και κινεζικά υλικά (90% των σπάνιων γαιών), μετατρέποντας την τεχνολογική καινοτομία σε εργαλείο εξωτερικού ελέγχου.
3. Δημογραφική κατάρρευση: Η γνώση της γης και των παραδοσιακών καλλιεργητικών μεθόδων χάνεται με τη γήρανση του αγροτικού πληθυσμού (μόνο 6% των αγροτών κάτω από 35 στη Γερμανία), δημιουργώντας μη αναστρέψιμη απώλεια εμπειρίας αιώνων.
4. Οικονομική μονοκαλλιέργεια: Η εξάρτηση από τον τουρισμό (έως 20% του ΑΕΠ στις νότιες χώρες) καθιστά ολόκληρες οικονομίες ευάλωτες σε γεωπολιτικά “shock” που διακόπτουν τις ταξιδιωτικές ροές.
Αυτοί οι τέσσερις πυλώνες δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Σε μια κρίση, αλληλοενισχύονται: η διακοπή των τροφίμων επηρεάζει τον τουρισμό, η τεχνολογική ομηρία παραλύει την παραγωγή, η δημογραφική κατάρρευση εμποδίζει την ανάκαμψη.
Το πρότυπο επαναλαμβάνεται: Από την ενέργεια στην τροφή
Στις 17 Ιανουαρίου 2026, η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν υπέγραψε τη συμφωνία εταιρικής σχέσης ΕΕ-Mercosur στην Παραγουάη, ανοίγοντας τις ευρωπαϊκές αγορές σε τεράστιες αγροτικές εισαγωγές από τη Νότια Αμερική. Μόλις δέκα ημέρες νωρίτερα, η ΕΕ είχε συνάψει μια ολοκληρωμένη εμπορική συμφωνία με την Ινδία που θα πλημμυρίσει τις ευρωπαϊκές αγορές με επιπλέον αγροτικά προϊόντα.
Οι αριθμοί είναι συγκλονιστικοί. Μόνο η συμφωνία Mercosur επιτρέπει 99.000 τόνους νοτιοαμερικανικού βοδινού να εισέρχονται ετησίως στις ευρωπαϊκές αγορές, μαζί με 180.000 τόνους ζάχαρης, 60.000 τόνους ρυζιού και 450.000 τόνους αιθανόλης—όλα με μειωμένους ή μηδενικούς δασμούς. Η συμφωνία με την Ινδία εξαλείφει τους δασμούς σε ένα τεράστιο φάσμα αγροτικών προϊόντων, από κηπευτικά μέχρι επεξεργασμένα τρόφιμα.
Αυτές οι συμφωνίες αντικατοπτρίζουν την ίδια επικίνδυνη σκέψη που έκανε την Ευρώπη εξαρτημένη από τη ρωσική ενέργεια: την πεποίθηση ότι η οικονομική αποτελεσματικότητα υπερτερεί της στρατηγικής αυτονομίας, ότι οι δυνάμεις της αγοράς θα εξασφαλίσουν την ασφάλεια, και ότι η γεωπολιτική είναι κάπως ξεχωριστή από την εμπορική πολιτική.
Πείνα στη γεωργία για να τραφεί η γραφειοκρατία
Αλλά η αλήθεια είναι ακόμη χειρότερη. Στις 16 Ιουλίου 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποκάλυψε το πραγματικό της σχέδιο: τη διάλυση της ΚΑΠ ως αυτόνομης πολιτικής. Η γεωργία θα ενταχθεί στο νέο “National and Regional Partnership Fund” ύψους 865 δισεκατομμυρίων ευρώ, όπου θα συμμετέχει μαζί με τη βιομηχανία, την άμυνα και την “κοινωνική συνοχή.” Από αυτά τα 865 δισεκατομμύρια, μόλις 295,7 δισεκατομμύρια προορίζονται για άμεσες αγροτικές ενισχύσεις.
Η μεταρρύθμιση διαλύει την παραδοσιακή δομή των δύο πυλώνων της ΚΑΠ και μεταφέρει τις αποφάσεις στα κράτη-μέλη. Όπως προειδοποιεί η ισπανίδα ευρωβουλευτής Κάρμεν Κρέσπο Ντίαζ: “Η διασφάλιση ελάχιστων πόρων για τη γεωργία δεν μπορεί να εξαρτάται από εθνικές ευαισθησίες.” Χωρίς σταθερή ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, η γεωργία θα γίνει θύμα εθνικών πολιτικών υπολογισμών.
Στην Ελλάδα, η κατάσταση είναι ακόμη πιο παράδοξη. Ενώ το υπουργείο αναδιαρθρώνει επιτροπές και φορείς, οι ίδιοι οι παραγωγοί “παραμένουν θεατές στο έργο που καθορίζει το μέλλον τους.” Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε κλειστές αίθουσες, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή όσων σηκώνουν το βάρος της ελληνικής γεωργίας.
Πού πηγαίνουν αυτά τα λεφτά; Σε μια πανδαισία “καινοτόμων” προγραμμάτων που θα έκαναν έναν οικονομικό αναλυτή της σοβιετικής εποχής περήφανο: 100 δισεκατομμύρια ευρώ για την Ουκρανία, 410 δισεκατομμύρια για ένα “Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας”, διπλασιασμός της χρηματοδότησης έρευνας σε 200 δισεκατομμύρια, και αύξηση 50% στο πρόγραμμα Erasmus+ για “ευκαιρίες νεανικής εκπαίδευσης”.
Η μηχανή των Βρυξελλών λέει “ας αφήσουμε τους Βραζιλιάνους να μας ταΐσουν, εμείς θα εστιάσουμε στην καινοτομία.” Είναι σαν να λες στον στρατό σου “ας πετάξουμε όλα τα όπλα μας, θα εστιάσουμε στην ψυχολογία.”
Η αποκάλυψη της αντικατάστασης: Κινέζικα panels, αμερικανικό αέριο
Η παραδοξία γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν εξετάζουμε την ενεργειακή “ανεξαρτησία” της ΕΕ. Μετά τα σαμποτάζ στους αγωγούς, η Ευρώπη έκανε αυτό που κάνουν όλοι οι “έξυπνοι”: αντικατέστησε μια εξάρτηση με δύο νέες.
Η Γερμανία έκλεισε τους τελευταίους πυρηνικούς της σταθμούς τον Απρίλιο του 2023 αυτό το διάστημα που έκλειναν οι βάνες αερίου. Αντί να ενισχύσει την ενεργειακή της αυτάρκεια, η Ευρώπη τώρα εισάγει αμερικανικό υγροποιημένο φυσικό αέριο (τριπλάσια τιμή από το ρωσικό) και εξαρτάται από κινεζικά φωτοβολταϊκά panels για την “πράσινη” της μετάβαση.
Αυτό δεν είναι μάθηση από τα λάθη. Αυτό είναι επανάληψη των λαθών με καινούργιους προμηθευτές.
Οι αγρότες εξεγείρονται, οι Βρυξέλλες αγνοούν
Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλη την Ευρώπη οι αγρότες βγαίνουν στους δρόμους. Στη Γαλλία, στην Ολλανδία, στη Γερμανία, στη Πολωνία η εικόνα είναι η ίδια: τρακτέρ που μπλοκάρουν δρόμους και αγρότες που κρατούν πλακάτ με το μήνυμα “Μην μας θυσιάσετε για τα κέρδη λίγων εταιριών.”
Ο Αυστριακός ευρωβουλευτής Thomas Waitz είναι ξεκάθαρος: “Δεν μπορείς να κόψεις τα κονδύλια κατά 20% κυριολεκτικά και κατά 40% αν υπολογίσεις τον πληθωρισμό και να θυσιάσεις τους αγρότες για το κέρδος λίγων εθνικών εταιριών ή της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.”
Αλλά οι Βρυξέλλες έχουν μια απλή απάντηση: “έχουμε δημιουργήσει μηχανισμούς ασφαλείας.” Αυτοί οι μηχανισμοί επιτρέπουν στην Ευρώπη να επαναφέρει δασμούς αν οι εισαγωγές αυξηθούν πάνω από 8% ή αν οι τιμές πέσουν πάνω από 8%.
Οκτώ τοις εκατό.
Φανταστείτε να λέγατε το 2021: “Δεν υπάρχει πρόβλημα με το ρωσικό αέριο, έχουμε μηχανισμό ασφαλείας αν η Ρωσία κόψει το αέριο πάνω από 8%, θα αντιδράσουμε.” Πώς σας φαίνεται αυτό τώρα;
Το αμερικανικό παιχνίδι και η κινεζική παγίδα
Η στρατηγική καμουφλάζ δεν σταματά εδώ. Η “αυτόνομη” Ευρώπη τώρα εισάγει υγροποιημένο φυσικό αέριο από τις ΗΠΑ με τιμές που θα έκαναν τους σεΐχηδες της Σαουδικής Αραβίας να κρατάνε τις κοιλιές τους από τα γέλια, ενώ ταυτόχρονα εξαρτάται από κινεζικά φωτοβολταϊκά και μπαταρίες για την “πράσινη” της οικονομία.
Αυτό δεν είναι διαφοροποίηση κινδύνου. Αυτό είναι πολλαπλασιασμός κινδύνου.
Η αντίφαση του πράσινου δόγματος: Εξάρτηση με άλλο όνομα
Η ευρωπαϊκή πράσινη συμφωνία παρουσιάστηκε ως γεωπολιτική ανεξαρτησία “απεξάρτηση από ορυκτά καύσιμα,” “ενεργειακή κυριαρχία,” “στρατηγική αυτονομία.” Στην πράξη λειτουργεί ως μετεγκατάσταση της εξάρτησης: από τον ΟΠΕΚ και την Gazprom, στην κινεζική βιομηχανία μεταποίησης.
Αυτό δεν είναι επιχείρημα κατά της πράσινης μετάβασης. Είναι επιχείρημα υπέρ μιας διαφορετικής πράσινης μετάβασης. Η επιλογή δεν ήταν “άνθρακας ή ήλιος.” Η επιλογή ήταν: “ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική για τον ήλιο ή εισαγωγή κινεζικών πάνελ.” Οι Βρυξέλλες επέλεξαν το δεύτερο, όχι επειδή ήταν αναγκαίο, αλλά επειδή ήταν φθηνότερο.
Η Γαλλία έδειξε τον εναλλακτικό δρόμο με την πυρηνική ενέργεια τη δεκαετία του 1970. Έγινε ενεργειακά ανεξάρτητη και εξάγει ηλεκτρισμό. Την ίδια στρατηγική θα μπορούσε να ακολουθήσει η Ευρώπη για τα φωτοβολταϊκά, τις μπαταρίες, την τεχνολογία αιολικής ενέργειας. Αλλά αυτό θα απαιτούσε παραδοχή ότι η γεωπολιτική ύπαρξη είναι πιο σημαντική από τους λογιστικούς δείκτες.
Αυτή είναι η στρατηγική αμνησία: να επαναλαμβάνεις το ίδιο μοτίβο εξάρτησης, αλλάζοντας μόνο τη γεωγραφία του προμηθευτή.
Η Κίνα ελέγχει το 80% των παγκόσμιων φωτοβολταϊκών, το 70% των μπαταριών λιθίου, και το 90% των σπάνιων γαιών. Αν ο Σι Τζινπίνγκ αποφασίσει να κλείσει τη βάνα σε μια κρίση για την Ταϊβάν, ή για οποιοδήποτε άλλο λόγο, η “πράσινη” Ευρώπη θα γίνει σκοτεινή πολύ γρήγορα.
Τεχνολογική ομηρία: Όταν τα τρακτέρ γίνονται smartphones
Η ειρωνεία είναι ότι η Ε.Ε. προωθεί την ψηφιοποίηση των αγροκτημάτων, αλλά τα τσιπ και το λογισμικό των τρακτέρ ελέγχονται από εξωευρωπαϊκούς κολοσσούς. Αν η Ευρώπη χάσει την πρόσβαση σε αυτά, τα “έξυπνα” τρακτέρ μας θα γίνουν άχρηστα σίδερα στα χωράφια μέσα σε μια νύχτα.
Η John Deere αμερικανική εταιρία ελέγχει το 60% της αγοράς αγροτικών μηχανημάτων στην Ευρώπη. Τα μηχανήματά της είναι κλειδωμένα με λογισμικό που μπορεί να απενεργοποιηθεί εξ αποστάσεως. Η “έξυπνη γεωργία” που προωθούν οι Βρυξέλλες δημιουργεί μια νέα μορφή εξάρτησης: τεχνολογική ομηρία.
Σε μια μελλοντική κρίση, δεν θα χρειαστεί να βυθιστούν πλοία ή να κοπούν αγωγοί. Θα αρκέσει ένα software update που θα σβήσει τα μηχανήματα στα ευρωπαϊκά χωράφια.
Η παγίδα της αλυσίδας αξίας: Όταν χάνεις την τεχνογνωσία
Αλλά η τεχνολογική εξάρτηση είναι ποιοτικά διαφορετική από την ενεργειακή. Το 2022, η Ευρώπη μπορούσε να αντικαταστήσει το ρωσικό αέριο με αμερικανικό LNG ήταν ακριβότερο, αλλά εφικτό. Το 2031, αν η Κίνα διακόψει την προμήθεια μπαταριών λιθίου ή τα αμερικανικά τρακτέρ απενεργοποιηθούν μέσω software, δεν υπάρχει εναλλακτικός προμηθευτής. Δεν είναι ζήτημα τιμής· είναι ζήτημα ύπαρξης βιομηχανίας.
Η Ευρώπη δεν έχασε απλώς την αυτάρκεια· έχασε την τεχνογνωσία να παράγει αυτά τα αγαθά. Όταν μετακόμισαν οι γραμμές παραγωγής στην Ασία, έφυγαν μαζί τους οι μηχανικοί, οι τεχνικοί, οι προμηθευτές, οι εργαλεία. Αυτό δεν διορθώνεται σε μία πενταετία χρειάζονται δεκαετίες για να ξαναχτίσεις μια βιομηχανική βάση από το μηδέν.
Η ιδεολογία ως ιδεοληψία εναντίον της πραγματικότητας
Το ερώτημα που προκύπτει είναι απλό: Γιατί η Ευρώπη κάνει αυτό στον εαυτό της;
Η απάντηση βρίσκεται στην ιδεοληψία της ευρωπαϊκής ελίτ με την ιδέα ότι η οικονομική αποτελεσματικότητα είναι πάντα καλύτερη από την στρατηγική ετοιμότητα. Ότι οι αγορές θα λύσουν όλα τα προβλήματα. Ότι η γεωγραφία είναι νεκρή και η ιστορία τελείωσε.
Αυτή η νοοτροπία πήρε το όνομά της από τον Francis Fukuyama το 1992: “Το Τέλος της Ιστορίας.” Την ιδέα ότι με τον Ψυχρό Πόλεμο να έχει τελειώσει, οι συγκρούσεις και οι γεωπολιτικές αντιθέσεις θα είχαν εξαλειφθεί από την ελεύθερη αγορά και τη διεθνή συνεργασία.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε πόσο λάθος ήταν αυτή η πρόβλεψη το 2022. Αλλά οι Βρυξέλλες φαίνεται να μην έμαθαν τίποτα.
Το νέο μοντέλο: Luxury dependency
Η Ευρώπη γίνεται αυτό που οι οικονομολόγοι ονομάζουν “luxury dependency economy”μια οικονομία που είναι πλούσια, εξελιγμένη, και τεχνολογικά προηγμένη, αλλά θεμελιωδώς ανίκανη να επιβιώσει χωρίς συνεχή εισαγωγές βασικών αγαθών.
Σκεφτείτε τη Σιγκαπούρη ή το Μονακό αλλά με 450 εκατομμύρια κατοίκους. Πιστεύετε ότι το μοντέλο τους θα ήταν επιτυχημένο;
Αυτό λειτουργεί όσο η παγκόσμια οικονομία είναι σταθερή και οι εμπορικές διαδρομές ασφαλείς. Αλλά σε μια κρίση, πόλεμο, φυσική καταστροφή, ή γεωπολιτική αναδιάταξη, τέτοιες οικονομίες γίνονται ευάλωτες πολύ γρήγορα.
Η καρδιά του προβλήματος: Γραφειοκρατική αλαζονεία
Το βαθύτερο πρόβλημα δεν είναι οικονομικό. Είναι ψυχολογικό.
Οι Βρυξέλλες έχουν αναπτύξει αυτό που οι ιστορικοί ονομάζουν “imperial complacency”—την πεποίθηση ότι η τρέχουσα ευημερία είναι μόνιμη, ότι οι κίνδυνοι του παρελθόντος έχουν εξαλειφθεί για πάντα, και ότι η στρατηγική ετοιμότητα είναι “παλιομοδίτικη.”
Κάθε αυτοκρατορία σε παρακμή περνάει από αυτήν τη φάση. Η Βρετανική Αυτοκρατορία τη δεκαετία του 1930, όταν επένδυε σε κοινωνικά προγράμματα ενώ αγνοούσε τη γερμανική στρατιωτικοποίηση. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία τον 4ο αιώνα, όταν επένδυε σε γιορτές και παλάτια ενώ οι βάρβαροι έφταναν στα σύνορα.
Η Ευρώπη του 2026 επενδύει σε “καινοτομία” και “βιωσιμότητα” ενώ η Κίνα χτίζει πλοία και η Αμερική δοκιμάζει την ισχύ της.
Το πραγματικό σενάριο κινδύνου
Ας επιστρέψουμε στο αρχικό σενάριο, αλλά ας το κάνουμε πιο συγκεκριμένο.
Έτος 2031: Η Κίνα εισβάλλει στην Ταϊβάν. Οι ΗΠΑ ανταποκρίνονται με ναυτικό αποκλεισμό. Η Ε.Ε. είναι στο πλευρό της και τη στηρίζει. Η παγκόσμια ναυτιλία παραλύει. Η Βραζιλία, πιεζόμενη από την Κίνα (τον μεγαλύτερο εμπορικό της εταίρο), σταματά τις εξαγωγές τροφίμων προς την Ευρώπη. Η Ινδία, που προσπαθεί να παραμείνει ουδέτερη, περιορίζει τις εξαγωγές της.
Θα μπορούσε το σενάριο να γίνει ακόμα πιο καταστροφικό. Σε μια μορφή πίεσης, υποβρύχιο άγνωστης χώρας βουλιάζει 1 πλοίο μεταφοράς τροφίμων από τις υπόλοιπες χώρες της Mercosur στην Ευρώπη με αποτέλεσμα το κόστος ασφαλίστρων να εκτοξευθεί δραματικά.
Τι γίνεται τότε;
Οι ευρωπαίοι αγρότες που έχουν χάσει τον ανταγωνισμό από φθηνές εισαγωγές δεν μπορούν να αυξήσουν γρήγορα την παραγωγή. Οι αγροτικές γνώσεις έχουν χαθεί, οι νέοι έχουν μεταναστεύσει στις πόλεις, η υποδομή έχει υποβαθμιστεί.
Το δημογραφικό κενό: Όταν χάνεται η γνώση αιώνων
Δεν διαλύεται μόνο η υποδομή, αλλά και το ανθρώπινο κεφάλαιο. Με τη μέση ηλικία του Ευρωπαίου αγρότη να ξεπερνά τα 57 έτη, η Βρυξελλιώτικη γραφειοκρατία δεν κόβει απλώς κονδύλια· κόβει τη μεταφορά γνώσης. Όταν οι τελευταίοι που ξέρουν να καλλιεργούν αποσυρθούν, η “καινοτομία” των Βρυξελλών δεν θα μπορεί να αντικαταστήσει τη χαμένη εμπειρία αιώνων.
Στην Ελλάδα, το 40% των αγροτών είναι πάνω από 65 ετών. Στη Γερμανία, μόνο το 6% είναι κάτω από 35. Αυτό δεν είναι απλώς στατιστική είναι εθνική τραγωδία σε εξέλιξη. Η γνώση για το πώς να διαχειριστείς τη γη, το πώς να προβλέψεις τον καιρό, το πώς να επιλύσεις προβλήματα χωρίς εξωτερικές εισροές, φεύγει μαζί με κάθε αγρότη που παραιτείται.
Όταν χάνεται η μνήμη: Από χώρα σε πληθυσμό.
Η γεωργία δεν είναι βιομηχανία που επανεκκινείται με χρηματοδότηση. Χρειάζεται ανθρώπους που γνωρίζουν το χώμα, το μικροκλίμα, την τοπική ποικιλία. Όταν χαθεί αυτή η γενιά, δεν χάνεται απλώς η παραγωγή. Χάνεται η μνήμη.
Μια χώρα που δεν μπορεί να θυμηθεί πώς να θρέψει τον εαυτό της δεν είναι ανεξάρτητη. Είναι ένας πληθυσμός που φιλοξενείται σε μια γεωγραφική περιοχή. Κάθε αρχαίος πολιτισμός που κατέρρευσε πέρασε από αυτή τη φάση: τη στιγμή που έχασε την ικανότητα να συντηρεί τον εαυτό του και έγινε εξαρτημένος από εξωτερικές πηγές για την επιβίωσή του.
Όταν οι τελευταίοι που θυμούνται πώς να καλλιεργούν ελιές στην Κρήτη ή σιτάρι στη Θεσσαλία φύγουν, αυτή η γνώση δεν επιστρέφει με μια απόφαση του προϋπολογισμού. Χάθηκε για πάντα.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια επισιτιστική κρίση όχι επειδή δεν έχει γη ή τεχνολογία, αλλά επειδή έχει επιλέξει να μην τα χρησιμοποιήσει.
Η ελληνική διάσταση: Η ναυτιλία στο μικροσκόπιο
Για την Ελλάδα, αυτό το σενάριο είναι ιδιαίτερα απειλητικό. Η ελληνική ναυτιλία, που μεταφέρει το 15% του παγκόσμιου εμπορίου, θα γίνει άμεσα στόχος σε μια παγκόσμια εμπορική σύγκρουση. Η Ελλάδα θα βρεθεί παγιδευμένη ανάμεσα στην ευρωπαϊκή εξάρτηση από εισαγωγές και την ανάγκη να προστατεύσει τη ναυτιλιακή της βιομηχανία.
Ταυτόχρονα, η ελληνική γεωργία, που έχει ήδη υποστεί τεράστιες πιέσεις από τις εισαγωγές, θα είναι ανεπαρκής για να καλύψει τις εθνικές ανάγκες. Η Ελλάδα εισάγει σήμερα το 40% των τροφίμων της.
Σε μια σοβαρή κρίση, αυτό θα γίνει προσωπικό θέμα επιβίωσης για κάθε ελληνικό νοικοκυριό.
Ο τουρισμός: Το πρώτο θύμα κάθε κρίσης
Αλλά υπάρχει και ένας τρίτος παράγοντας που κάνει τις νότιες χώρες της Ευρώπης ιδιαίτερα ευάλωτες: ο τουρισμός. Όταν ξεσπάει μια γεωπολιτική κρίση, ο τουρισμός είναι το πρώτο που καταρρέει. Οι άνθρωποι δεν κάνουν διακοπές όταν φοβούνται για τη δουλειά τους ή όταν τα αεροπλάνα δεν πετούν λόγω κυρώσεων και αναταραχών.
Για την Ελλάδα, όπου ο τουρισμός αποτελεί το 20% του ΑΕΠ και απασχολεί έναν στους πέντε εργαζόμενους, αυτό σημαίνει άμεσο οικονομικό σοκ. Την ίδια στιγμή που θα αντιμετωπίζει κρίση τροφίμων και ενέργειας, η Ελλάδα θα χάσει και το μεγαλύτερο κομμάτι των εσόδων της.
Η Ισπανία (12% του ΑΕΠ από τουρισμό) και η Ιταλία (13%) θα αντιμετωπίσουν το ίδιο πρόβλημα. Οι χώρες που έχουν στηρίξει την οικονομία τους στον τουρισμό—αντί να διατηρήσουν ισχυρή παραγωγική βάση—θα βρεθούν σε τριπλή κρίση: χωρίς τουρίστες, χωρίς τρόφιμα, χωρίς ενέργεια.
Αυτό δεν είναι θεωρία. Το είδαμε στο προσφυγικό το 2015, στην πανδημία το 2020, στον πόλεμο της Ουκρανίας το 2022. Κάθε φορά, ο τουρισμός ήταν η πρώτη οικονομική δραστηριότητα που κατέρρευσε. Η διαφορά είναι ότι αυτές οι κρίσεις ήταν προσωρινές. Μια μεγάλη γεωπολιτική αναδιάταξη θα μπορούσε να διαρκέσει χρόνια.
Το στρατηγικό παράδοξο: Οι άλλοι οχυρώνονται, εμείς εκτιθέμεθα
Την ώρα που η Ευρώπη αυτοευνουχίζεται παραγωγικά στο όνομα της ελεύθερης αγοράς, οι ΗΠΑ ενισχύουν τις δικές τους αγροτικές επιδοτήσεις και η Κίνα αγοράζει εκατομμύρια στρέμματα γης στην Αφρική και τη Λατινική Αμερική. Οι “παίκτες” του μέλλοντος θωρακίζουν το στομάχι τους, ενώ η Ευρώπη το αφήνει εκτεθειμένο στις ορέξεις του επόμενου γεωπολιτικού εκβιαστή.
Το Farm Bill των ΗΠΑ του 2023 προβλέπει 1,5 τρισεκατομμύρια δολάρια σε αγροτικές επιδοτήσεις για την επόμενη δεκαετία. Η Κίνα, μέσω της Belt and Road Initiative, έχει εξασφαλίσει μακροχρόνια συμβόλαια για αγροτικά προϊόντα από 40 χώρες. Ακόμη και η Ρωσία, παρά τις κυρώσεις, έχει γίνει ο μεγαλύτερος εξαγωγέας σιταριού παγκοσμίως.
Μόνο η Ευρώπη πιστεύει ότι η στρατηγική ευπάθεια είναι ένδειξη προόδου.
Οι εναλλακτικές που δεν επιλέχθηκαν
Δεν χρειαζόταν να είμαστε σε αυτό σημείο. Η Ευρώπη είχε εναλλακτικές.
Αντί να κλείσει τους πυρηνικούς σταθμούς, θα μπορούσε να έχει χτίσει περισσότερους. Αντί να αυξήσει την εξάρτηση από εισαγωγές τροφίμων, θα μπορούσε να ενισχύσει την αγροτική παραγωγή. Αντί να επενδύσει δισεκατομμύρια σε “καινοτομία” και γραφειοκρατικά προγράμματα, θα μπορούσε να έχει επενδύσει στην παραγωγική της βάση.
Η Γαλλία το έκανε με την πυρηνική ενέργεια τη δεκαετία του 1970. Έγινε ενεργειακά ανεξάρτητη και εξάγει ηλεκτρισμό. Την ίδια στρατηγική θα μπορούσε να ακολουθήσει η Ευρώπη για την τροφή, τη βιομηχανία, την τεχνολογία.
Αλλά αυτό θα απαιτούσε παραδοχή ότι η γεωπολιτική ύπαρξη είναι πιο σημαντική από τους λογιστικούς δείκτες. Και αυτή η παραδοχή θα έσπαγε την ιδεολογική/ιδεοληπτική βάση όλου του ευρωπαϊκού σχεδίου.
Το μέλλον που έρχεται
Αν η παρούσα πορεία συνεχιστεί, η Ευρώπα θα γίνει αυτό που οι γεωπολιτικοί αναλυτές ονομάζουν “Civilizational Decline” ή για να το πω ακόμα πιό αιχμηρά “Πολιτισμός στην εντατική” “A Civilization in Intensive Care”μια περιφέρεια που ειδικεύεται σε πολιτισμικά αγαθά και υψηλής τεχνολογίας υπηρεσίες, αλλά εξαρτάται από άλλους για τις βασικές ανάγκες επιβίωσης.
Θα είναι σα μια πλούσια γειτονιά που παράγει τέχνη και εφαρμογές, αλλά δεν μπορεί να ταΐσει τον εαυτό της.
Αυτό μπορεί να ακούγεται δραματικό, αλλά είναι απλώς η λογική συνέχεια των αποφάσεων που παίρνονται σήμερα.
Η ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά δεν χρειάζεται
Ο Γερμανός φιλόσοφος Georg Hegel είπε ότι “η ιστορία επαναλαμβάνεται, πρώτα ως τραγωδία, έπειτα ως φάρσα.” Η ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης από τη Ρωσία ήταν η τραγωδία. Η τρέχουσα εξάρτηση από πολλαπλούς εξωτερικούς προμηθευτές είναι η φάρσα.
Αλλά η ιστορία δεν είναι μοιραία. Οι αποφάσεις μπορούν να αλλάξουν. Οι πολιτικές μπορούν να αναθεωρηθούν. Οι ηγέτες μπορούν να μάθουν.
Το ερώτημα είναι αν η Ευρώπη θα μάθει πριν να είναι πολύ αργά, ή αν θα χρειαστεί μια νέα κρίση, πιο σοβαρή από την ενεργειακή κρίση του 2022, για να τη ξυπνήσει.
Οι αγρότες στους δρόμους προσπαθούν να στείλουν ένα μήνυμα. Οι ψηφοφόροι σε όλη την Ευρώπη εκφράζουν τη δυσφορία τους. Η πραγματικότητα της γεωπολιτικής αλλαγής γίνεται κάθε μέρα πιο προφανής.
Αποτελεσματικότητα εναντίον ανθεκτικότητας: Η αναπόφευκτη επιλογή
Αυτό που προτείνει το άρθρο δεν είναι αυτάρκεια ή απομόνωση. Είναι μια διάγνωση που οι Βρυξέλλες αρνούνται να κάνουν: ότι η αποτελεσματικότητα και η ανθεκτικότητα είναι διαφορετικά, συχνά αντικρουόμενα, μεγέθη.
Για δεκαετίες, η Ευρώπη έκανε την επιλογή να βελτιστοποιήσει για αποτελεσματικότητα: φθηνότερο αέριο από τη Ρωσία, φθηνότερα πάνελ από την Κίνα, φθηνότερα τρόφιμα από τη Βραζιλία. Κάθε φορά που υπήρχε εναλλακτική μεταξύ “φθηνότερου” και “ευρωπαϊκού”, επέλεγε το πρώτο.
Το αποτέλεσμα είναι μια ήπειρος που είναι εξαιρετικά αποτελεσματική σε ειρηνικές συνθήκες, αλλά θεμελιωδώς ευάλωτη σε κάθε διαταραχή. Μια οικονομία βελτιστοποιημένη για τον καλύτερο δυνατό κόσμο, όχι για τον πραγματικό κόσμο.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να εμπορεύεται. Το ερώτημα είναι αν θα επιτρέψει στον εαυτό της να καταστεί διαχειρίσιμη από τρίτους, επειδή θεώρησε τη στρατηγική ετοιμότητα “παλιομοδίτικη”.
Η μόνη ερώτηση που μένει είναι: Θα ακούσουν οι Βρυξέλλες πριν να είναι πολύ αργά;
Η ιστορία δεν τιμωρεί την εξάρτηση. Τιμωρεί την αφέλεια.
ΥΓ. Κάποιος θα μπορούσε να πεί ότι η Ευρώπη θα συνέχισει να έχει γεωργία έστω και τραυματισμένη και θα αντέξει. ¨Ομως τρωτό σημείο δεν είναι μόνο η συνολική παραγωγή τροφίμων είναι και οι εισροές. Η Ε.Ε. μπορεί να είναι μεγάλος παραγωγός σιτηρών και γαλακτοκομικών, όμως εξαρτάται σε κρίσιμο βαθμό από εισαγόμενες πρωτεϊνούχες ζωοτροφές. Πάνω από το 70% της σόγιας που χρησιμοποιείται για ζωοτροφές εισάγεται, κυρίως από Βραζιλία, Αργεντινή και ΗΠΑ. Η εντατική κτηνοτροφία που στηρίζει το ευρωπαϊκό κρέας και τα γαλακτοκομικά είναι δομικά εξαρτημένη από αυτές τις ροές. Σε ένα σενάριο διαταραχής εμπορίου, το πρόβλημα δεν θα είναι ότι «δεν έχουμε γη», αλλά ότι δεν έχουμε την πρωτεϊνούχα βάση για να διατηρήσουμε την παραγωγή μας. Η επισιτιστική ευπάθεια δεν κρύβεται στο ψωμί κρύβεται στη ζωοτροφή.
Το ίδιο ισχύει για τα λιπάσματα. Η Ευρώπη παραμένει εξαρτημένη από εισαγόμενη αμμωνία, φυσικό αέριο (βασική πρώτη ύλη για αζωτούχα λιπάσματα) και φωσφορικά από τρίτες χώρες. Η ενεργειακή κρίση του 2022 οδήγησε ήδη σε προσωρινό κλείσιμο ευρωπαϊκών μονάδων λιπασμάτων, αποδεικνύοντας πόσο ευάλωτη είναι η αλυσίδα. Αν διακοπεί η πρόσβαση σε φυσικό αέριο ή σε φωσφορικά αποθέματα, η παραγωγικότητα πέφτει απότομα , όχι θεωρητικά, αλλά μαθηματικά, ανά εκτάριο. Η πραγματική στρατηγική ευπάθεια, λοιπόν, δεν είναι «εισάγουμε τρόφιμα», αλλά «εισάγουμε τα βασικά συστατικά που επιτρέπουν να τα παράγουμε». Και αυτό είναι ποιοτικά πιο επικίνδυνο.
