Η εξουσία, ο στρατός και το χρήμα: πώς μια κυνική αυτοκρατορική συμβουλή γέννησε δολοφονίες, μαζική φορολόγηση και ένα κράτος φτιαγμένο για να πληρώνει λεγεώνες
Ο αυτοκράτορας Σεπτίμιος Σεβήρος κείτεται ετοιμοθάνατος στο μακρινό Εβόρακο, το σημερινό Γιορκ. Είναι 65 ετών. Έχει περάσει τη ζωή του μέσα σε εκστρατείες, ανταρσίες, πολιτικές ίντριγκες και διαρκή πόλεμο για την εξουσία.
Κι όμως, θα πεθάνει στο κρεβάτι του – ο τελευταίος Ρωμαίος αυτοκράτορας για τα επόμενα 80 χρόνια που θα έχει αυτή την «πολυτέλεια».
Λίγο πριν φύγει, καλεί τους δύο γιους του, τον Καρακάλλας και τον Γέτας. Δεν τους μιλά για αρετή. Δεν τους μιλά για τη Σύγκλητο, ούτε για τους νόμους, ούτε για τη Ρώμη ως ιδέα. Τους αφήνει μία μόνο, κυνική συμβουλή – σχεδόν ένα εγχειρίδιο εξουσίας: «Κάντε πλούσιους τους στρατιώτες. Και μην ασχολείστε με τίποτε άλλο». Το ημερολόγιο γράφει 4 Φεβρουαρίου 211 μΧ.
Ο Σεβήρος ξέρει καλά τι λέει. Ξέρει ότι η Ρώμη δεν κυβερνάται πια από θεσμούς, αλλά από λεγεώνες. Ότι όποιος πληρώνει τον στρατό, ζει. Κι όποιος τον απογοητεύει, πεθαίνει.
Η αδελφοκτονία ως πολιτικό πρόγραμμα
Ο Καρακάλλας δείχνει πως πήρε το μάθημα – αλλά με τον πιο ωμό τρόπο. Λίγους μήνες μετά τον θάνατο του πατέρα του, στήνει παγίδα στον αδελφό του. Ο Γέτας δολοφονείται μέσα στα ίδια τα χέρια της μητέρας τους. Το αίμα πέφτει πάνω στην αυτοκρατορική πορφύρα. Δεν είναι προσωπικό ξέσπασμα, αλλά ένα μήνυμα για το τι ακολουθεί. Και αυτό δεν είναι άλλο από την εκκαθάριση. Περίπου 20.000 υποστηρικτές του Γέτα σφαγιάζονται. Η Ρώμη μαθαίνει ξανά τον παλιό κανόνα: η εξουσία δεν μοιράζεται.
«Πληρώστε τους. Όλους»
Ο Καρακάλλας, όμως, δεν μένει στη βία. Ξέρει πως η νομιμοποίηση δεν έρχεται μόνο με τον φόβο, έρχεται και με το χρήμα. Και έτσι το πρώτο που κάνει είναι να ανοίξει τα ταμεία.
Μετά τη δολοφονία του αδελφού του, μοιράζει στον στρατό ποσό ίσο με όλα όσα είχε συγκεντρώσει ο Σεβήρος σε όλα τα αυτοκρατορικά θησαυροφυλάκια. Είναι μια κίνηση θεαματική – σχεδόν αυτοκτονική για τα δημόσια οικονομικά, αλλά απολύτως συνεπής με τη «διαθήκη» του πατέρα του. Οι λεγεώνες τον λατρεύουν.
Φόροι, όχι ιδέες
Τα ταμεία αδειάζουν γρήγορα. Ο Καρακάλλας δεν είναι διαχειριστής· είναι επιδρομέας. Αλλά καταλαβαίνει κάτι βασικό: για να πληρώνεις στρατούς, χρειάζεσαι έσοδα. Και εκεί δείχνει μια ωμή, σχεδόν σύγχρονη οικονομική ευφυΐα.
Διπλασιάζει τον φόρο κληρονομιάς στο 10%. Το πρόβλημα; Ο φόρος αυτός αφορά μόνο τους Ρωμαίους πολίτες. Η λύση; Απλή και ριζική. Το 212 μ.Χ. εκδίδει διάταγμα που περνά στην ιστορία: παραχωρεί τη ρωμαϊκή ιδιότητα του πολίτη σε όλους τους ελεύθερους άνδρες της αυτοκρατορίας. Όχι από ιδεαλισμό. Όχι από πίστη στην ισότητα. Αλλά γιατί έτσι, μέσα σε μια νύχτα, εκτοξεύει τη φορολογική του βάση.
Η υπηκοότητα παύει να είναι τιμή. Γίνεται φορολογικό εργαλείο.
Αίμα και μνήμη
Ο Καρακάλλας μένει στην ιστορία και για κάτι ακόμη: τα μεγαλειώδη Λουτρά. Τεράστια, επιβλητικά, σχεδόν παράλογα σε κλίμακα, αποτελούν μνημεία δύναμης, αλλά και υπερβολής – όπως ακριβώς και η εξουσία του.
Πίσω τους, όμως, κρύβονται φόροι, σφαγές και ένας στρατός που έχει μάθει να πληρώνεται για την πίστη του.Ο Σεπτίμιος Σεβήρος πέθανε στο κρεβάτι του. Ο Καρακάλλας δολοφονήθηκε λίγα χρόνια αργότερα από δικούς του στρατιώτες – αυτούς που τόσο γενναιόδωρα είχε ταΐσει.
Η συμβουλή, όμως, έμεινε. Και διασχίζει αιώνες αλώβητη: Όταν η εξουσία στηρίζεται στη δύναμη και όχι στη συναίνεση, τα δημόσια οικονομικά γίνονται όπλο. Και όταν ο στρατός –ή οποιοσδήποτε μηχανισμός ισχύος γίνεται ο μόνος αποδέκτης της γενναιοδωρίας, τότε το κράτος παύει να είναι κοινό σπίτι και μετατρέπεται σε ταμείο πολέμου.
Η Ρώμη το έμαθε νωρίς. Και η ιστορία συνεχίζει να το υπενθυμίζει.
