Την ανακοίνωση της διαστημικής εταιρείας του Τζεφ Μπέζος Blue Origin ότι δημιουργεί ένα δορυφορικό στόλο παροχής τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών παρόμοιο με το Starlink ακολούθησε μια νέα μελέτη που υποστηρίζει ότι οι ηλιακές καταιγίδες όπως αυτή που έπληξε πριν από λίγα 24ωρα τη Γη μπορούν να προκαλέσουν καταστροφικές συγκρούσεις των δορυφόρων που βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη μας.
O ακριβής αριθμός των δορυφόρων που βρίσκονται σε λειτουργία σε τροχιά γύρω από τη Γη και δεν ανήκουν σε κάποιο δορυφορικό στόλο δεν είναι γνωστός και εκτιμάται ότι είναι μεταξύ 4-7,5 χιλιάδες. Ο στόλος Starlink της SpaceX, της διαστημικής εταιρείας του Έλον Μασκ, αριθμεί αυτή τη στιγμή περίπου δέκα χιλιάδες δορυφόρους με στόχο να φτάσουν τους 15 χιλιάδες στο τέλος της δεκαετίας. Η Amazon, η ναυαρχίδα του Τζεφ Μπέζος, έχει δημιουργήσει το δικό της δορυφορικό στόλο που αρχικά ονομάστηκε Project Kuiper και μετονομάστηκε σε Leo. Ο στόλος αυτός διαθέτει αυτή την στιγμή περίπου 200 δορυφόρους με στόχο να φτάσει τους 3,5 χιλιάδες. H Blue Origin ανακοίνωσε ότι σε πρώτη φάση σχεδιάζει την εκτόξευση 5,408 δορυφόρων για τον στόλο της που ονομάστηκε TerraWave.
Πρόσφατα η Κίνα έκανε αίτηση στην αρμόδια υπηρεσία του ΟΗΕ για να πάρει άδεια και κυρίως φάσματα για τη δημιουργία ενός δορυφορικού στόλου που θα αριθμεί 200 χιλιάδες δορυφόρους.
Ομάδα ερευνητών δημοσιεύει μια μελέτη σύμφωνα με την οποία οι ηλιακές (γεωμαγνητικές) καταιγίδες που πλήττουν συχνά τη Γη αποτελούν θανάσιμο κίνδυνο για τη δορυφορική δραστηριότητα της ανθρωπότητας.
Πρόσφατοι υπολογισμοί δείχνουν ότι βρισκόμαστε πλέον σε μια φάση όπου δύο δορυφόροι που περνούν σε απόσταση μικρότερη του 1 χιλιομέτρου μεταξύ τους συμβαίνει περίπου μία φορά κάθε 22 δευτερόλεπτα. Μόνο για το Starlink τέτοιες συναντήσεις συμβαίνουν περίπου κάθε 11 λεπτά. Επιπλέον καθένας από τους χιλιάδες δορυφόρους του Starlink πρέπει να εκτελεί κατά μέσο όρο 41 ελιγμούς τον χρόνο για να αποφύγει συγκρούσεις με άλλα αντικείμενα σε τροχιά.
Με μια πρώτη ματιά αυτό μπορεί να μοιάζει με ένα προσεκτικά διαχειριζόμενο σύστημα που λειτουργεί όπως έχει σχεδιαστεί. Όμως οι μηχανικοί γνωρίζουν ότι τα «ακραία σενάρια», δηλαδή γεγονότα εκτός των κανονικών συνθηκών λειτουργίας είναι συχνά εκείνα που προκαλούν μεγάλες αποτυχίες. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι ηλιακές καταιγίδες αποτελούν ένα τέτοιο ακραίο σενάριο για τους μεγάλους δορυφορικούς στόλους.
Οι ηλιακές καταιγίδες ως συστημική απειλή
Υπό φυσιολογικές συνθήκες, οι ηλιακές καταιγίδες διαταράσσουν τη λειτουργία των δορυφόρων με δύο βασικούς τρόπους. Πρώτον, θερμαίνουν την ανώτερη ατμόσφαιρα της Γης. Αυτή η επιπλέον θέρμανση προκαλεί διαστολή του αέρα, αυξάνοντας την ατμοσφαιρική αντίσταση στους δορυφόρους και καθιστώντας δυσκολότερη την ακριβή πρόβλεψη της θέσης τους. Με μεγαλύτερη αντίσταση, οι δορυφόροι πρέπει να καταναλώνουν περισσότερο καύσιμο για να διατηρούν τις προγραμματισμένες τροχιές τους.
Επίσης,μπορεί να χρειαστεί να ξοδέψουν καύσιμο για ελιγμούς αποφυγής όταν οι προβλέψεις δείχνουν ότι οι τροχιές τους ενδέχεται να τέμνονται με άλλους δορυφόρους. Κατά τη διάρκεια μιας ηλιακής καταιγίδας τον Μάιο του 2024 πάνω από τους μισούς δορυφόρους σε χαμηλή γήινη τροχιά χρειάστηκε να χρησιμοποιήσουν μέρος των καυσίμων τους για τέτοιους ελιγμούς επανατοποθέτησης.
Το δεύτερο αποτέλεσμα μπορεί να είναι ακόμη πιο σοβαρό: οι ηλιακές καταιγίδες μπορούν να απενεργοποιήσουν τα συστήματα πλοήγησης και επικοινωνίας ενός δορυφόρου. Αν συμβεί αυτό ο δορυφόρος ενδέχεται να μην μπορεί να κατευθυνθεί μακριά από τον κίνδυνο. Όταν αυτή η απώλεια ελέγχου συνδυάζεται με την αυξημένη αντίσταση και τη μεγαλύτερη αβεβαιότητα θέσης που προκαλεί η θερμαινόμενη ατμόσφαιρα, μπορεί να οδηγήσει σε άμεση καταστροφή.
Το σύνδρομο Κέσλερ είναι η πιο γνωστή εκδοχή αυτής της καταστροφής: ένα νέφος διαστημικών συντριμμιών γύρω από τη Γη που καθιστά αδύνατη την εκτόξευση οτιδήποτε σε τροχιά (ή πέρα από αυτήν) χωρίς να καταστραφεί. Ωστόσο, το σύνδρομο Κέσλερ χρειάζεται δεκαετίες για να αναπτυχθεί πλήρως. Για να αναδείξουν την αμεσότητα του προβλήματος που μπορούν να προκαλέσουν οι ηλιακές καταιγίδες, οι συγγραφείς εισήγαγαν έναν νέο δείκτη: το «ρολόι CRASH» (Collision Realization and Significant Harm – Πραγματοποίηση Σύγκρουσης και Σημαντική Βλάβη).
Μικρά περιθώρια αντίδρασης
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς των ερευνητών τον Ιούνιο του 2025 αν οι διαχειριστές δορυφόρων έχαναν την ικανότητα να στέλνουν εντολές για ελιγμούς αποφυγής,μια καταστροφική σύγκρουση θα συνέβαινε σε περίπου 2,8 ημέρες. Συγκρίνετε αυτό με τις 121 ημέρες που υπολόγισαν ότι θα ίσχυαν το 2018, πριν από την εποχή των δορυφορικών στόλων και γίνεται σαφές γιατί ανησυχούν.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι αν οι διαχειριστές χάσουν τον έλεγχο έστω και για μόλις 24 ώρες υπάρχει πιθανότητα 30% να συμβεί μια καταστροφική σύγκρουση που θα μπορούσε να αποτελέσει την έναρξη μίας διαδικασίας του συνδρόμου Κέσλερ.
Δυστυχώς οι ηλιακές καταιγίδες δεν προειδοποιούν πολύ νωρίς, ίσως μόνο μία ή δύο ημέρες πριν την εμφάνιση της στη Γη. Και ακόμη κι όταν υπάρχει προειδοποίηση δεν μπορούμε απαραίτητα να κάνουμε πολλά περισσότερα από το να προσπαθήσουμε να προστατεύσουμε τους δορυφόρους που θα επηρεαστούν.
Όμως το δυναμικό περιβάλλον που δημιουργούν στην ατμόσφαιρα απαιτεί έλεγχο και ανατροφοδότηση σε πραγματικό χρόνο για την αποτελεσματική διαχείριση των δορυφόρων. Αν αυτός ο έλεγχος χαθεί, σύμφωνα με τη μελέτη, έχουμε μόνο λίγες ημέρες για να τον αποκαταστήσουμε πριν καταρρεύσει ολόκληρο το «σπίτι από τραπουλόχαρτα».
Ένας γνωστός κίνδυνος με μακροχρόνιες συνέπειες
Αυτό δεν είναι απλή θεωρητική εικασία. Η ηλιακή καταιγίδα του Μαΐου του 2024 ήταν μία από τις ισχυρότερες αν όχι η σιχρυτότερη εδώ και δεκαετίες, αλλά γνωρίζουμε ήδη μια ακόμη ισχυρότερη: το Συμβάν Carrington του 1859. Ήταν η ισχυρότερη ηλιακή καταιγίδα που έχει καταγραφεί ποτέ και, αν συνέβαινε κάτι παρόμοιο σήμερα, θα κατέστρεφε την ικανότητά μας να ελέγχουμε τους δορυφόρους μας για πολύ περισσότερο από τρεις ημέρες.
Ουσιαστικά ένα και μόνο γεγονός για το οποίο υπάρχει μάλιστα ιστορικό προηγούμενο θα μπορούσε να αφανίσει τη δορυφορική μας υποδομή και να μας κρατήσει «δεμένους στη Γη» για το προβλέψιμο μέλλον της ανθρωπότητας.
Αυτό σίγουρα δεν ακούγεται σαν ένα μέλλον στο οποίο θα ήθελαν να ζήσουν οι άνθρωποι στο κοντινό μέλλον. Και παρότι υπάρχουν αναπόφευκτοι συμβιβασμοί ανάμεσα στα τεχνολογικά οφέλη που μας προσφέρουν οι μεγάλοι δορυφορικοί στόλοι σε χαμηλή γήινη τροχιά και στους κινδύνους που ενέχουν για τις μελλοντικές διαστημικές δραστηριότητες είναι προτιμότερο να έχουμε μια ρεαλιστική εκτίμηση αυτών των κινδύνων. Όταν το ενδεχόμενο είναι να χάσουμε την πρόσβαση στο Διάστημα για γενιές εξαιτίας μιας ιδιαίτερα ισχυρής ηλιακής καταιγίδας, το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε είναι να λαμβάνουμε ενημερωμένες αποφάσεις και αυτή η μελέτη σίγουρα συμβάλλει προς αυτή την κατεύθυνση.
