Δεν είναι ο χρυσός. Είναι οι άνθρωποι. Και όλα ξεκινούν από ένα γραφείο στη Σεβίλλη.
Ο Ιανουάριος του 1503 δεν γράφει ιστορία με μια μάχη, μια ανακάλυψη ή έναν βασιλικό θρίαμβο. Γράφει ιστορία με κάτι πιο πεζό — και πολύ πιο επικίνδυνο: τη δημιουργία ενός γραφείου.
Στη Σεβίλλη, η ισπανική μοναρχία ιδρύει την Casa de Contratación. Σκοπός της δεν είναι η εξερεύνηση. Είναι ο έλεγχος. Τα πλοία. Τα φορτία. Τα έξοδα. Τα κέρδη. Και κυρίως: να μπει τάξη σε έναν Νέο Κόσμο που έχει αρχίσει να κοστίζει περισσότερο απ’ όσο αποδίδει.
Στις 20 Ιανουαρίου χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, ο Χριστόφορος Κολόμβος βρίσκεται στα νερά του σημερινού Παναμά, στην τέταρτη και τελευταία του αποστολή. Δεν ανακαλύπτει πια. Παλεύει να δικαιολογηθεί.
Ο Κολόμβος δεν είναι πια ήρωας — είναι κόστος
Το ισπανικό Στέμμα έχει χάσει την υπομονή του. Ο Κολόμβος έχει αποτύχει να παραδώσει τον πλούτο που υποσχέθηκε. Χρυσός υπάρχει — αλλά όχι σε ποσότητες που να καλύπτουν τα έξοδα των αποστολών, των πλοίων, των πληρωμάτων και των αποικιακών διοικήσεων.
Η Casa de Contratación δημιουργείται ακριβώς γι’ αυτό:
- να μετράει, να ελέγχει, να κόβει, να εγκρίνει.
- να μετατρέψει την εξερεύνηση σε λογιστικό ισοζύγιο.
Ο Κολόμβος, άλλοτε εκλεκτός της Ισαβέλλας, τώρα ελέγχεται. Τα έξοδά του εξετάζονται. Οι αποστολές του αξιολογούνται με όρους απόδοσης. Η εποχή του ρίσκου τελειώνει. Αρχίζει η εποχή της διαχείρισης.
Όταν ο χρυσός δεν φτάνει
Και τότε γίνεται ξεκάθαρο κάτι που σπάνια γράφεται στα σχολικά βιβλία: η πρώτη σταθερή «επένδυση» του Νέου Κόσμου δεν είναι ο χρυσός, που πολλοί ήλπιζαν να βρουν. Είναι οι άνθρωποι – που χάνουν την ελευθερία τους.
Οι Ισπανοί διαπιστώνουν γρήγορα ότι τα ορυχεία αργούν. Οι εξεγέρσεις κοστίζουν. Οι αποστολές χρειάζονται άμεση απόδοση. Και η πιο γρήγορη μορφή πλούτου είναι αυτή που περπατά, δουλεύει και δεν πληρώνεται.
Η δουλεία — αρχικά ιθαγενών και πολύ σύντομα Αφρικανών — γίνεται η πρώτη αξιόπιστη ροή εσόδων. Όχι ως ιδεολογία. Ως οικονομική λύση.
Το γραφείο που γέννησε την αποικιακή μηχανή
Η Casa de Contratación δεν είναι απλώς μια δημόσια υπηρεσία. Είναι το πρώτο κέντρο παγκόσμιας οικονομικής διακυβέρνησης. Είναι το γραφείο που μετατρέπει όλο τον Νέο Κόσμο σε μπίζνες. Εδώ καταγράφονται:
- ποιος επιτρέπεται να ταξιδέψει στον Νέο Κόσμο
- ποιο πλοίο φεύγει και πότε
- ποιο φορτίο επιστρέφει
- ποιο ποσοστό ανήκει στο Στέμμα
- Και, έμμεσα, ποια ανθρώπινη ζωή μετατρέπεται σε αριθμό.
Ο Νέος Κόσμος παύει να είναι γεωγραφία. Γίνεται σύστημα. Γίνεται ισολογισμός. Γίνεται αυτοκρατορία – στηριζόμενη στην εκμετάλλευση.
Η τελευταία πλεύση
Εκεί, στα νερά της Κεντρικής Αμερικής, ο Κολόμβος αγνοεί ότι την ίδια μέρα που ταξιδεύει, το μέλλον αποφασίζεται χωρίς αυτόν. Η αυτοκρατορία δεν χρειάζεται πια οραματιστές. Χρειάζεται διαχειριστές.
Ο άνθρωπος που άνοιξε τον δρόμο στον Νέο Κόσμο, χάνει τον έλεγχο του κόσμου που δημιούργησε. Η Ισπανία δεν επενδύει πια σε υποσχέσεις. Επενδύει σε δομές εκμετάλλευσης.
Η 20ή Ιανουαρίου 1503 δεν είναι μια ημερομηνία εξερεύνησης. Είναι η ημερομηνία που ο κόσμος μπαίνει σε αρχειοθήκη.
Από εδώ και πέρα, οι θάλασσες έχουν δασμούς, τα ταξίδια έχουν άδειες, οι αποικίες έχουν ισολογισμό και η ανθρώπινη ζωή έχει τιμή.
Ένα γραφείο στη Σεβίλλη δεν διοικεί απλώς εμπόριο. Θέτει τα θεμέλια του παγκόσμιου συστήματος που γνωρίζουμε σήμερα. Και όλα ξεκινούν όχι όπως κάποιοι ήλπιζαν με χρυσό —
αλλά με αλυσίδες.
