Μετέτρεψε τον άνθρακα σε κίνηση, την κίνηση σε παραγωγή και την παραγωγή σε νέο κόσμο
Γεννιέται σαν σήμερα στο Γκρίνοκ της Σκωτίας, σε έναν κόσμο που κινείται ακόμη με νερό, άνεμο και μυϊκή δύναμη. Δεν είναι παιδί-θαύμα, ούτε ο ήρωας του μύθου με το καπάκι της κατσαρόλας. Είναι ένα παιδί με εύθραυστη υγεία, έντονους πονοκεφάλους και εμμονή με τα εργαλεία, τα όργανα, τα γρανάζια.
Ο Τζέιμς Βατ μαθαίνει κυρίως στο σπίτι, δείχνει ταλέντο στα μαθηματικά και στη μηχανική, αλλά αδιαφορεί για τα κλασικά γράμματα.
Αυτό που τον ξεχωρίζει δεν είναι η έμπνευση της στιγμής. Είναι η υπομονή να μετρά, να παρατηρεί και να επιμένει.
Η μηχανή που σπαταλά ενέργεια
Στα μέσα του 18ου αιώνα, η μηχανή ατμού υπάρχει ήδη. Η μηχανή του Thomas Newcomen αντλεί νερό από ορυχεία, αλλά με τρομακτική σπατάλη καυσίμου.
Σε κάθε κύκλο, ο κύλινδρος θερμαίνεται και ξαναψύχεται. Η περισσότερη ενέργεια χάνεται.
Ο Βατ δεν προσπαθεί να «εφεύρει» κάτι νέο. Προσπαθεί να καταλάβει γιατί κάτι υπάρχον λειτουργεί τόσο άσχημα.
Στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, ως κατασκευαστής επιστημονικών οργάνων, του ζητούν να επισκευάσει ένα μοντέλο μηχανής Newcomen. Εκεί συνειδητοποιεί το κρίσιμο λάθος: η θερμότητα δεν μετατρέπεται σε έργο – χάνεται.
Ο ξεχωριστός συμπυκνωτής: η στιγμή που αλλάζει τα πάντα
Το 1765, περπατώντας στο Glasgow Green, ο Βατ συλλαμβάνει την ιδέα που θα τον περάσει στην Ιστορία: η συμπύκνωση του ατμού πρέπει να γίνεται σε ξεχωριστό θάλαμο, όχι στον ίδιο τον κύλινδρο.
Ο «ξεχωριστός συμπυκνωτής» κρατά τον κύλινδρο μόνιμα ζεστό και σταματά τη σπατάλη ενέργειας.
Το αποτέλεσμα είναι θεαματικό: η μηχανή γίνεται έως και πέντε φορές πιο αποδοτική. Για πρώτη φορά, ο ατμός γίνεται οικονομικά χρήσιμος.
Αυτό είναι το πραγματικό σημείο εκκίνησης της Βιομηχανικής Επανάστασης.
Από την ιδέα στην αγορά: η σωτήρια συνεργασία
Ο Βατ δεν είναι καλός επιχειρηματίας. Μισεί τη διαπραγμάτευση, αγχώνεται με τα χρήματα, αποφεύγει τις συγκρούσεις. Χρειάζεται έναν εταίρο.
Τον βρίσκει στο πρόσωπο του Μάθιου Μπούλτον. Το 1775, η συνεργασία Boulton & Watt γεννιέται στο Σόχο του Μπέρμιγχαμ. Ο Μπούλτον φέρνει κεφάλαια, εργοστάσια και δίκτυο. Ο Βατ φέρνει τη μηχανική ιδιοφυΐα.
Οι μηχανές τους εξαπλώνονται πρώτα στα ορυχεία της Κορνουάλης και μετά στα εργοστάσια. Δεν αντλούν μόνο νερό. Παράγουν κίνηση.
Από την παλινδρόμηση στην περιστροφή
Το επόμενο άλμα είναι καθοριστικό. Ο Βατ μετατρέπει την παλινδρομική κίνηση του εμβόλου σε περιστροφική κίνηση. Έτσι, η μηχανή ατμού παύει να είναι εργαλείο ορυχείων και γίνεται κινητήρας βιομηχανίας.
Υφαντουργία, άλεση, μεταλλουργία: τα εργοστάσια δεν χρειάζονται πια ποτάμια. Μπορούν να στηθούν οπουδήποτε. Οι πόλεις φουσκώνουν, η εργασία συγκεντρώνεται, η παραγωγή απογειώνεται.
Ο έλεγχος της ισχύος: η απαρχή της αυτοματοποίησης
Ο Βατ δεν σταματά. Εφευρίσκει:
- τον ρυθμιστή φυγόκεντρης δύναμης, που ελέγχει την ταχύτητα της μηχανής,
- το μανόμετρο πίεσης,
- και τον όρο «ιπποδύναμη», για να μετρά κάτι που μέχρι τότε ήταν αφηρημένο: την ισχύ.
Ο ίδιος ο Isaac Asimov θα αποκαλέσει τον φυγόκεντρο ρυθμιστή «το έμβρυο της αυτοματοποίησης». Για πρώτη φορά, μια μηχανή ρυθμίζει μόνη της τη λειτουργία της.
Πλούτος, αμφισβήτηση και σκιές
Ο Βατ γίνεται πλούσιος, αλλά και αμφιλεγόμενος. Οι πατέντες του είναι αυστηρές. Πολλοί τον κατηγορούν ότι καθυστέρησε την ανάπτυξη των μηχανών υψηλής πίεσης. Ο ίδιος τις θεωρεί επικίνδυνες. Δεν θέλει εκρήξεις, δεν θέλει αίμα. Θέλει έλεγχο.
Η Ιστορία θα δείξει ότι χωρίς τον Βατ, οι μεταγενέστεροι –όπως ο Richard Trevithick– δεν θα είχαν έδαφος να πατήσουν.
Η κληρονομιά
Ο Τζέιμς Βατ δεν ήταν ο εφευρέτης της μηχανής ατμού. Ήταν ο άνθρωπος που την έκανε πρακτική, αξιόπιστη και μεταδοτική.
Μετέτρεψε τον άνθρακα σε κίνηση, την κίνηση σε παραγωγή και την παραγωγή σε νέο κόσμο. Από τη στιγμή που η ενέργεια απελευθερώθηκε από τα ποτάμια και τα ζώα, τίποτα δεν ήταν πια το ίδιο.
Η μονάδα ισχύος watt φέρει το όνομά του. Αλλά η πραγματική του κληρονομιά είναι αλλού:
στην ιδέα ότι η πρόοδος δεν έρχεται πάντα από την ανακάλυψη, αλλά από τη βελτίωση.
Και αυτό, ίσως, είναι το πιο σύγχρονο μάθημα που μας αφήνει.
