Τα ψώνια είναι τόσο παλιά όσο και οι πόλεις – όπως και η ανθρώπινη τάση να τα απολαμβάνουμε. Τα επιγράμματα του Martial σατιρίζουν τη χαρά των αγορών στην αρχαία Ρώμη, ενώ ο μεσαιωνικός Γάλλος Jean de Jandun περιέγραψε έναν «ακόρεστο ζήλο» για την περιήγηση στα εμπορεύματα στις Λε Αλ του Παρισιού.
Τι να κάνουμε όμως με τη βροχή, τη λάσπη, τον ήλιο, τη σκόνη, τα σάπια εντόσθια του χασάπη, τους πορτοφολάδες και τις πόρνες; Η έλευση των στοών και των καλυμμένων αγορών, των παζαριών και των ανταλλακτηρίων βελτίωσε την «εμπειρία λιανικής» αφάνταστα, κρατώντας μακριά τη βροχή αλλά και την ακαταστασία.
Τη δεκαετία του 1780, το Palais-Royal του Παρισιού εξέλιξε το μοντέλο ακόμη περισσότερο δημιουργώντας μια στοά: έναν ιδιωτικό δρόμο με στέγη, συνδυάζοντας έτσι την ομορφιά, την άνεση και την ευκολία, έναν κομψό κεντρικό δρόμο για την ελίτ. Όπως ήταν αναμενόμενο, η ιδέα απογειώθηκε.
Η Ευρώπη είναι πλέον γεμάτη με λαμπερά παραδείγματα μεγαλοπρεπών, κομψών εμπορικών στοών – το καθένα πιο όμορφο από το προηγούμενο, άξια μιας ώρας ευχάριστης περιήγησης στην επόμενη απόδρασή σας στην πόλη (ειδικά αν ο ουρανός ανοίξει). Ακολουθούν κάποια από τα καλύτερα.
Αγορά Leadenhall, Λονδίνο (14ος αιώνας, ανακατασκευάστηκε το 1881)
Μια μεσαιωνική αγορά κρέατος, θηραμάτων και πουλερικών, την οποία δαμάζει ο σημαντικότερος βικτωριανός αρχιτέκτονας που δεν έχετε ακούσει ποτέ, ο Horace Jones, ο σχεδιαστής της Tower Bridge. Ο Jones χρησιμοποίησε εξωφρενικά βαμμένους χυτοσιδηρούς κίονες, πανύψηλες γυάλινες στέγες, φωτισμό αερίου και έντονη διακόσμηση για να δημιουργήσει μια πολύχρωμη στοά με νεράιδες, μετατρέποντας τα ψώνια στην αγορά σε μοντέρνο θέαμα. Εύκολα ο καλύτερος δρόμος της πόλης για το μεσημεριανό σας σάντουιτς και ένα μέρος που προσελκύει τους κινηματογραφιστές όπως τους σκόρους η φωτιά. Στη γωνία Leadenhall, στην οδό Gracechurch 90, το υπόγειο ενός καταστήματος εκθέτει μέρος της αρχαίας βασιλικής ή σκεπαστής αγοράς του ρωμαϊκού Londinium. Μια φορά αγορά, πάντα αγορά;
Στοά Μπέρλινγκτον, Λονδίνο (1819)
Η πιο γοητευτική στοά του Λονδίνου και το τέλειο παράδειγμα μετατροπής ενός προβλήματος σε κοινό όφελος. Το 1815, αμέσως μετά τη Μάχη του Βατερλώ, ο Τζορτζ Κάβεντις αγόρασε το Burlington House του Πικαντίλι και ανακάλυψε ένα πρόβλημα. Οι πίσω κήποι της οδού Μποντ έβλεπαν στη γη του και οι κάτοικοι πετούσαν κοχύλια στρειδιών πάνω από τον τοίχο. Ο αρχιτέκτονάς του, Σάμιουελ Γουέαρ, πρότεινε μια λύση. Γιατί να μην κατασκευαστεί μια σκεπαστή στοά και να μετατραπεί το παθητικό σε περιουσιακό στοιχείο;
Λειτούργησε. Η στοά που προέκυψε ήταν γοητευτική με μια οροφή που έμοιαζε με σκηνή και ένα διακριτικά κυματιστό μοτίβο από καμάρες και σχέδια βιτρίνας καταστημάτων. Το κτήμα ενοικίασε γρήγορα και τα 55 καταστήματα και πέτυχε τα κέρδη του. Βομβαρδισμένη το 1940, η Burlington Arcade ανακαινίστηκε προσεκτικά. Ανθίζει μέχρι σήμερα.
Galerie Vivienne, Παρίσι (1826)
Δεν είναι η παλαιότερη σκεπαστή εμπορική στοά του Παρισιού, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι η καλύτερη. Είναι οικεία, όχι περίτεχνη, ένα κόσμημα, όχι ένα κουτί με κοσμήματα. Είναι επίσης πολύ γαλλική. Η νεοκλασική στοά είναι κομψά διακριτική και τα ψηφιδωτά δάπεδα είναι εξαιρετικά ήσυχα. Ευτυχώς, μια πρόσφατη αποκατάσταση αποκατέστησε ένα χαμένο στολίδι. Φέτος συμπληρώνονται διακόσια χρόνια από την ίδρυση της Galerie. Εξακολουθεί να κάνει αυτό που έκανε πάντα: να πουλάει είδη πολυτελείας στην ελίτ σε καθησυχαστικά εξωφρενικές τιμές. Το 1986, ο Jean Paul Gaultier άνοιξε εκεί μια μπουτίκ. Εννοείται.
Galeries Royales Saint-Hubert, Βρυξέλλες (1847)
Αυτή ήταν η πρώτη μνημειώδης, γυάλινη στοά της Ευρώπης και ένα αριστούργημα συναρμολόγησης γης. Οι ιδιώτες υποστηρικτές του σχεδίου αφιέρωσαν εννέα χρόνια στην αποδέσμευση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας στην καρδιά της πόλης – μια τόσο περίπλοκη διαδικασία που, καθ’ οδόν, ένας ιδιοκτήτης λέγεται ότι πέθανε από εγκεφαλικό επεισόδιο. Ένας άλλος έκοψε το λαιμό του.
Αλλά άξιζε η αναμονή. Με ένα σχέδιο βασισμένο εν μέρει στην Ουφίτσι της Φλωρεντίας, η στοά εγκαινιάστηκε από τον βασιλιά Λεοπόλδο, με το σύνθημα omnibus omnia, ή «τα πάντα για όλους». Ήταν μια άμεση επιτυχία και έκτοτε άκμασε. Οι ιδιοκτήτες κατάγονται από τους ιδρυτές των γκαλερί. Η συνέχεια αποδίδει καρπούς.
Πέρασμα, Αγία Πετρούπολη, Ρωσία (1848)
Η Αυτοκρατορική Ρωσία δεν ήθελε να την ξεπερνάνε το Παρίσι ή το Λονδίνο, και το Πέρασμα στη Λεωφόρο Νέφσκι της Αγίας Πετρούπολης ήταν μια δαπανηρή άσκηση για να συμβαδίσει με τους Τζόουνς. Οι γκαλερί, τα καταστήματα και τα καφέ του άντεχαν το κρύο και ήταν λαμπερά και μοντέρνα στην προεπαναστατική Αγία Πετρούπολη. Μετατράπηκε σε «παλάτι του σοβιετικού εμπορίου» μετά την επανάσταση, το Πέρασμα επέζησε ως εκ θαύματος από την πολιορκία του Λένινγκραντ και σήμερα αποτελεί μέρος ενός γυναικείου πολυκαταστήματος. Η επίσκεψη είναι πλέον απαγορευμένη, φυσικά.
Galleria Vittorio Emanuele II, Μιλάνο (1877)
Η μεγαλύτερη εμπορική στοά στον κόσμο τα καταφέρνει όλα σωστά: τοποθεσία, καινοτομία και καλλωπισμό. Συνδέοντας τον καθεδρικό ναό του Μιλάνου με την όπερα La Scala, αξιοποίησε με λαμπρό τρόπο τη βικτωριανή τεχνογνωσία από γυαλί και σίδηρο για να καλύψει τεράστιες αποστάσεις. Είναι επίσης εκθαμβωτικά όμορφη, με τζάμια, μαρμάρινα δάπεδα και υπέροχα διακοσμημένες προσόψεις.
Η γένεση ήταν δύσκολη, ωστόσο. Ο αρχιτέκτονάς της, Giuseppe Mengoni, ο οποίος είχε μάθει την τέχνη του στους σιδηροδρόμους, αποδείχθηκε αμφιλεγόμενος. Οι Άγγλοι εργολάβοι χρεοκόπησαν. και, τραγικά, ο Mengoni πέθανε πέφτοντας από τις σκαλωσιές λίγες μέρες πριν από τα εγκαίνια. Παρ’ όλα αυτά, το salotto buono της πόλης, ή αλλιώς το όμορφο σαλόνι, σημείωσε άμεση επιτυχία και είναι ένας από τους σπουδαιότερους δημόσιους εσωτερικούς χώρους της Ευρώπης. Το εμπόριο δεν ήταν ποτέ πιο εξευγενισμένο.
Στοές Cross and County, Λιντς (1900)
Θα πρέπει να θυμόμαστε τις υπέροχες βικτωριανές στοές στις βρετανικές πόλεις και κωμοπόλεις – κι εμείς σπάνια τις θυμόμαστε και, πολλές από αυτές παραμελούνται σοβαρά. Δύο από τις πιο περίτεχνες και γοητευτικές σχεδιάστηκαν στο Λιντς από τον λαμπρό αρχιτέκτονα θεάτρου Φρανκ Μάτσαμ και έχουν αναπαλαιωθεί με αγάπη. «Ελάτε να αγοράσετε, ελάτε να αγοράσετε!» τραγουδούν κάτω από τον γυάλινο θόλο τους. Μην παραλείψετε να το κάνετε.
