Η κρατούσα επιστημονική άποψη εδώ και καιρό είναι ότι ο Άρης είναι γεωλογικά «νεκρός» ωστόσο νέες παρατηρήσεις από διαστημικά σκάφη υποδηλώνουν ότι τα ηφαίστεια του Κόκκινου Πλανήτη απλώς βρίσκονται σε κατάσταση αδράνειας.
Αυτό σημαίνει ότι ο Όλυμπος (Olympus Mons), το ανενεργό ηφαίστειο του Άρη, το οποίο υψώνεται περίπου 26 χιλιόμετρα πάνω από τις γύρω αρειανές πεδιάδες και αποτελεί το ψηλότερο βουνό σε ολόκληρο το ηλιακό σύστημα ενδέχεται στην πραγματικότητα να είναι ένας κοιμώμενος γίγαντας.
Οι παρατηρήσεις πραγματοποιήθηκαν από την αποστολή ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO) του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) καθώς μελετούσε ηφαιστειακές ρωγμές στην περιοχή του Alba Mons στον Κόκκινο Πλανήτη.
Το Alba Mons βρίσκεται στην περιοχή Θαρσίς (Tharsis) του Άρη στην ίδια περιοχή όπου βρίσκεται και ο Όλυμπος. Ενώ ο Όλυμπος είναι το ψηλότερο ηφαίστειο του ηλιακού συστήματος με διάμετρο περίπου 600 χιλιομέτρων — περίπου όσο η πολιτεία της Αριζόνα — η περιοχή του Alba Mons αποτελεί το μεγαλύτερο ηφαίστειο όταν λαμβάνεται υπόψη η συνολική επιφάνειά του.
Το TGO εντόπισε αέριο που περιέχει υδροχλώριο να ανεβαίνει προς την επιφάνεια του Άρη μέσα από τις ρωγμές της περιοχής Alba Mons. Το ίδιο αέριο απελευθερώνεται συχνά από μαγματικές διεξόδους στη Γη καθώς η συγκεκριμένη χημική ένωση προέρχεται από το καυτό μάγμα κάτω από την επιφάνεια. Η ανίχνευσή του στον Άρη αποτελεί ένδειξη ηφαιστειακής δραστηριότητας στον πλανήτη, η οποία βρίσκεται σε κατάσταση αδράνειας.
Προηγούμενες δορυφορικές εικόνες είχαν δείξει ότι ορισμένα ηφαίστεια φαίνεται να ήταν ενεργά μέσα στα τελευταία λίγα εκατομμύρια χρόνια, ενώ σεισμόμετρα έχουν καταγράψει τις δονήσεις των αποκαλούμενων «αρειανών σεισμών» (marsquakes). Και τα δύο αυτά στοιχεία υποδηλώνουν ότι ο Κόκκινος Πλανήτης εξακολουθεί να παρουσιάζει ηφαιστειακή δραστηριότητα. Ωστόσο, οι εκρήξεις και οι ροές λάβας απουσίαζαν εμφανώς.
«Τα ευρήματά μας υποδηλώνουν ότι ο Άρης έχει διατηρήσει αρκετή εσωτερική θερμότητα ώστε να υποστηρίζει ηφαιστειακή δραστηριότητα μέχρι και πρόσφατα, και ενδεχομένως να εξακολουθεί να το κάνει. Το TGO κατάφερε να εντοπίσει το αδιάσειστο στοιχείο. Ήταν σαν να ψάχνεις μια βελόνα στα άχυρα» δήλωσε ο Ντάνιελ Μέγκε συν-επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας και επιστήμονας στο Κέντρο Διαστημικής Έρευνας της Πολωνικής Ακαδημίας Επιστημών.
Οι ενδείξεις αδράνειας
Οι ερευνητές αντιλήφθηκαν για πρώτη φορά ότι κάτι ασυνήθιστο συνέβαινε στον Άρη όταν παρατήρησαν απότομες αυξήσεις στις συγκεντρώσεις υδροχλωρίου κατά τη διάρκεια του αρειανού καλοκαιριού και στο βόρειο ημισφαίριο του Κόκκινου Πλανήτη. Πρόκειται για μια χρονική περίοδο και μια περιοχή όπου κανονικά δεν θα έπρεπε να ανιχνεύεται υδροχλώριο.
Συνήθως το αέριο παρουσιάζει τις υψηλότερες συγκεντρώσεις του στο βόρειο ημισφαίριο κατά τη διάρκεια του αρειανού χειμώνα και εξαφανίζεται το καλοκαίρι. Αυτή η διακύμανση συνδέεται με τον κύκλο του νερού και της σκόνης στον Άρη. Μια εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα παρατηρείται πάνω από τις ηφαιστειακές ρωγμές στις πλαγιές του ηφαιστείου Alba Mons, στις αρχές του καλοκαιριού.
Το TGO διερεύνησε περαιτέρω το φαινόμενο εντοπίζοντας νέες, στενές ρωγμές στην περιοχή Alba Mons, ορισμένες από τις οποίες έχουν μήκος εκατοντάδων ποδιών. Πρόκειται για μια σαφή ένδειξη ηφαιστειακής δραστηριότητας. «Είναι πραγματικά εκπληκτικό το γεγονός ότι κατάφερε να εντοπίσει μια χούφτα μορίων από μια ενδεχομένως διαλείπουσα πηγή ενώ κινούνταν συνεχώς στην τροχιά του, παρακολουθώντας ολόκληρη την ατμόσφαιρα του Άρη» λέει ο Μέγκε.
Η ερευνητική ομάδα εκτιμά ότι αυτά τα αέρια ανεβαίνουν από το εσωτερικό του Άρη κατά τη διάρκεια του αρειανού χειμώνα αλλά παγιδεύονται από τον πάγο. Όταν, κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ο πάγος εξαχνώνεται — δηλαδή μετατρέπεται απευθείας από στερεό σε αέριο — τα αέρια απελευθερώνονται, προκαλώντας τις αυξήσεις στις συγκεντρώσεις υδροχλωρίου που καταγράφει το TGO.
«Όταν εξέτασα τη χωρική κατανομή των αερίων που διέρρεαν, έγινε αμέσως προφανές σε εμένα ότι υπήρχε κάποια ηφαιστειακή διεργασία πίσω από το φαινόμενο, αλλά αυτό έπρεπε να αποδειχθεί. Ένα τεράστιο μέρος της εργασίας μας συνίστατο στην εξέταση όλων των πιθανών χημικών διεργασιών που λαμβάνουν χώρα στην ατμόσφαιρα του Άρη. Χρειαζόταν να είμαστε σχολαστικοί, κριτικοί και δημιουργικοί, προκειμένου να εξηγήσουμε την παρουσία του υδροχλωρίου. Τα δεδομένα ήταν σύνθετα, αλλά αποτέλεσαν επίσης εξαιρετική τροφή για σκέψη» εξηγεί ο Μέγκε.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για την ύπαρξη ζωής στον Άρη;
Ο Μέγκε και οι συνεργάτες του διατυπώνουν τη θεωρία ότι το αέριο συνδέεται με ένα είδος «ηφαιστειακού υδραυλικού συστήματος» δηλαδή με έναν θάλαμο μάγματος σε κατάσταση αδράνειας κάτω από την επιφάνεια του Άρη.
Περιοχές όπως αυτή θα μπορούσαν να αποτελέσουν ιδιαίτερα σημαντικά σημεία ενδιαφέροντος στην αναζήτηση ζωής στον Άρη. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα μαγματικά αέρια όπως το υδροχλώριο θα ήταν πολύ πιο άφθονα στο παρελθόν συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας πυκνότερης ατμόσφαιρας και ενός θερμότερου κλίματος στον Άρη.
Αυτό όχι μόνο θα μπορούσε να έχει οδηγήσει στην παρουσία υγρού νερού σε μεγάλο μέρος της αρειανής επιφάνειας αλλά και στη δημιουργία θερμών, δυνητικά κατοικήσιμων περιβαλλόντων, ιδανικών για την ανάπτυξη μικροβιακής ζωής όταν η λάβα αναβλύζοντας μέσα από τον αρειανό φλοιό ερχόταν σε επαφή με υπόγεια ύδατα.
«Η αναζήτηση ενδείξεων αρειανής ζωής στις ρωγμές από τις οποίες διαφεύγουν αέρια στην περιοχή Alba Mons θα είχε απόλυτο νόημα. Εάν υπάρχουν ενεργά υδροθερμικά συστήματα, θα μπορούσαν να περιέχουν τα απαραίτητα συστατικά και την ενέργεια που χρειάζονται οι μικροοργανισμοί για να αναπτυχθούν, ενώ παράλληλα θα μπορούσαν να τους προστατεύουν από το αφιλόξενο και μεταβαλλόμενο περιβάλλον στην επιφάνεια» κατέληξε ο Μέγκε.
