Στη λαϊκή κουλτούρα και τον κινηματογράφο, η λέξη «ψυχοπαθής» φέρνει αυτόματα στο μυαλό επικίνδυνους εγκληματίες και δολοφόνους. Στην πραγματική ζωή, ωστόσο, και ειδικά στον χώρο της δουλειάς, η συντριπτική πλειονότητα των ατόμων με αυτά τα χαρακτηριστικά δεν καταλήγει ποτέ στη φυλακή.
Αντιθέτως, κυκλοφορούν ανάμεσά μας, φορούν κοστούμια, κρατούν χαρτοφύλακες και συχνά αναρριχώνται στην ιεραρχία των επιχειρήσεων.
Σύμφωνα με ειδικούς ψυχικής υγείας, η ψυχοπάθεια δεν αποτελεί αυτόνομη κλινική διάγνωση, αλλά εκδηλώνεται ως μέρος της αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας.
Πρόκειται για ένα φάσμα στο οποίο κάθε άνθρωπος μπορεί να τοποθετηθεί σε κάποιο σημείο. Πώς μπορείτε, όμως, να καταλάβετε αν το διπλανό γραφείο φιλοξενεί έναν «εταιρικό ψυχοπαθή» και πώς να προστατευτείτε;
Τα 6 βασικά σημάδια στο εργασιακό περιβάλλον
Οι ψυχοπαθείς δεν ξεχωρίζουν απαραίτητα με την πρώτη ματιά. Συχνά είναι οι πιο γοητευτικοί και ενθουσιώδεις άνθρωποι στην ομάδα. Με τον καιρό, όμως, εμφανίζονται συγκεκριμένα μοτίβα συμπεριφοράς:
- Επιφανειακή γοητεία και χειριστικότητα (το εφέ του χαμαιλέοντα): Έχουν το χάρισμα να διαβάζουν τις αδυναμίες των άλλων. Χρησιμοποιούν κολακεία προς τους ανωτέρους τους και παρουσιάζουν ένα άψογο κοινωνικό προσωπείο, ενώ ταυτόχρονα υπονομεύουν συναδέλφους πίσω από κλειστές πόρτες.
- Πλήρης έλλειψη ενσυναίσθησης και μεταμέλειας: Όπως σημειώνει στο BBC ο καθηγητής ψυχολογίας Robert Snowden, το θεμελιώδες γνώρισμα της ψυχοπάθειας είναι η παντελής αδιαφορία για τα συναισθήματα των άλλων. Απολύσεις, εξοντωτικά ωράρια ή ανθρώπινα λάθη δεν τους προκαλούν καμία ενοχή. Για εκείνους, οι συνάδελφοι είναι εργαλεία προς εκμετάλλευση.
- Μηδενική ανάληψη ευθύνης: Αν ένα project πάει καλά, διεκδικούν όλη τη δόξα. Αν αποτύχει, η ευθύνη θα πέσει πάντα σε κάποιον κατώτερο ή συνεργάτη. Δεν νιώθουν τύψεις και δεν ζητούν ποτέ ειλικρινή συγγνώμη.
- Παρορμητικότητα και ανεξέλεγκτος θυμός: Αν και παρουσιάζονται ψύχραιμοι, κάτω από πίεση ή όταν αμφισβητηθεί ο έλεγχός τους, μπορεί να εκδηλώσουν εκρήξεις θυμού, εκφοβισμό (bullying) ή passive aggressive συμπεριφορά.
- Χρόνια ανευθυνότητα και αθέτηση υποσχέσεων: Υπόσχονται πολλά για να κερδίσουν εντυπώσεις, αλλά σπάνια εκτελούν τη σκληρή δουλειά ρουτίνας. Προτιμούν να αναθέτουν τα δικά τους καθήκοντα σε άλλους.
- Αδυναμία διατήρησης ουσιαστικών σχέσεων: Οι σχέσεις τους στον χώρο εργασίας είναι καθαρά συναλλακτικές. Μόλις κάποιος πάψει να είναι χρήσιμος για την ανέλιξή τους, περιθωριοποιείται ή αγνοείται εντελώς.
Η κλίμακα Hare για τους ψυχοπαθείς
Στην ψυχολογία, το βασικό εργαλείο αξιολόγησης είναι το ερωτηματολόγιο PCL-R (Psychopathy Checklist-Revised), που αναπτύχθηκε από τον καθηγητή Robert Hare.
Περιλαμβάνει 20 κριτήρια με μέγιστο σκορ το 40. Η συντριπτική πλειονότητα του ανθρώπου πετυχαίνει σκορ κάτω από 5 στο τεστ αυτό. Αντίθετα, το 25 είναι το όριο που υποδηλώνει έντονα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά.
Ενώ στον γενικό πληθυσμό οι ψυχοπαθείς υπολογίζονται περίπου στο 1%, μελέτες του ψυχολόγου έχουν δείξει ότι στα ανώτατα ηγετικά κλιμάκια των επιχειρήσεων το ποσοστό αυτό μπορεί να αγγίζει το 3% έως 4%.
Γιατί οι επιχειρήσεις συχνά τους επιβραβεύουν;
Σε ανταγωνιστικές αγορές, χαρακτηριστικά όπως η ψυχρή λογική, η ικανότητα λήψης σκληρών αποφάσεων χωρίς συναισθηματισμούς και η αδίστακτη φιλοδοξία συχνά παρερμηνεύονται ως «χαρισματική ηγεσία».
Όπως επισημαίνει στο BBC η δικαστική ψυχολόγος Kerry Daynes, υπάρχει και η έννοια του «περιστασιακού ψυχοπαθή». Πρόκειται για άτομα που δεν γεννήθηκαν απαραίτητα με τη διαταραχή, αλλά ενεργοποιούν τις σκοτεινότερες πλευρές του χαρακτήρα τους επειδή το εταιρικό περιβάλλον επιβραβεύει τον αδίστακτο ανταγωνισμό.
Mε λίγα λόγια, δεν χρειάζεται να είσαι ψυχοπαθής για να επιβιώσεις σε μια τέτοια κουλτούρα, αρκεί να υιοθετήσεις τη συμπεριφορά τους.
Υπάρχει θεραπεία;
Η απάντηση της επιστήμης είναι απογοητευτική: Όχι.
Οι ψυχοπαθείς δεν αναζητούν θεραπεία γιατί πιστεύουν ακράδαντα ότι δεν έχουν κανένα πρόβλημα. Θεωρούν την έλλειψη ενσυναίσθησης ως εξελικτικό πλεονέκτημα και βλέπουν τους συναισθηματικούς ανθρώπους ως αδύναμους και ευάλωτους.
Οδηγός επιβίωσης: Πώς να προστατευτείτε στο γραφείο
Αν υποψιάζεστε ότι συνεργάζεστε με ένα τέτοιο άτομο, η ανοιχτή αντιπαράθεση σπάνια αποδίδει. Ακολουθήστε βασικούς κανόνες προστασίας:
- Καταγράψτε τα πάντα γραπτώς: Μετά από κάθε συνομιλία ή ανάθεση καθηκόντων, στείλτε ένα επιβεβαιωτικό email. Οι γραπτές αποδείξεις είναι η μόνη άμυνα απέναντι στο gaslighting και την άρνηση ευθυνών.
- Μην μοιράζεστε προσωπικά δεδομένα: Οποιαδήποτε ανασφάλεια, προσωπικό πρόβλημα ή φιλοδοξία εκφράσετε μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μοχλός πίεσης στο μέλλον.
- Δείξτε αδιαφορία: Γίνετε όσο πιο αδιάφοροι και συναισθηματικά ουδέτεροι γίνεται. Οι χειριστικοί άνθρωποι τρέφονται από τις συναισθηματικές αντιδράσεις. Αν δεν βρίσκουν αντίδραση, στρέφονται αλλού.
- Χτίστε συμμαχίες: Διατηρήστε επαγγελματικές σχέσεις εμπιστοσύνης με άλλους συναδέλφους και ανωτέρους. Η απομόνωση είναι το ιδανικό έδαφος για να δράσει ένας χειριστικός συνάδελφος.
