Για να κατανοήσουμε την καποδιστριακή διακυβέρνηση, πρέπει πρώτα να εξετάσουμε έναν ιδιαίτερο πολιτικό θεσμό της αρχαίας Ελλάδας: Τον Αισυμνήτη. Τί ήταν ο Αισυμνήτης; Ο Αισυμνήτης ήταν ένας έκτακτος άρχοντας, στον οποίο η πολιτική κοινότητα ανέθετε, με τη συγκατάθεσή της, ιδιαίτερα εκτεταμένες εξουσίες, προκειμένου να αντιμετωπίσει μια σοβαρή πολιτική ή κοινωνική κρίση.
Η διάρκεια της θητείας του αισυμνήτη δεν ήταν πάντοτε ίδια, αλλά συνήθως τελείωνε με την ολοκλήρωση της αποστολής του. Χαρακτηριστικά παραδείγματα ήταν ο Πιττακός ο Μυτιληναίος, ο Σόλων ο Αθηναίος, ο Ζάλευκος ο Λοκρός και ο Χαρώνδας ο Καταναίος. Η πολιτική λογική του αισυμνήτη είναι η εξής: Ανατρέχουμε σε έναν υγιή πυρήνα της κοινωνίας, δίνοντάς του την απόλυτη εξουσία να φτιάξει το κρατικό μοντέλο. Όχι απλώς να διαχειριστεί την καθημερινή πολιτική ή να υπηρετήσει μία παράταξη, αλλά να αποκαταστήσει την πολιτειακή τάξη.
Ο Καποδίστριας ως νεότερος Αισυμνήτης
Το 1827, η Γ΄ Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας τον εξέλεξε Κυβερνήτη της Ελλάδος. Ο Καποδίστριας δεν κατέκτησε την εξουσία με τη βία. Το 1828, το Σύνταγμα της Τροιζήνας ανεστάλη, αλλά αυτό δεν έγινε με τη βία, ή την απειλή χρήσης βίας. Έγινε πολιτικά ομόφωνα, νόμιμα και συνταγματικά. Με το ψήφισμα του Ιανουαρίου του 1828, η εξουσία δόθηκε στον Καποδίστρια μέχρι τη σύγκληση μιας νέας Εθνικής Συνέλευσης, η οποία θα αποφάσιζε για το οριστικό πολίτευμα της χώρας.
Σε όλη τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, δεν είχε κανένα προσωπικό όφελος, αλλά αντιθέτως “εκμηδένισε” τον εαυτό του ώστε να μην ταυτιστεί η εξουσία με το πρόσωπο. Η κεντρικοποίηση της κρατικής εξουσίας ήταν αναγκαία για να υπάρξει κράτος και αναγκαία για τον πολιτειακό μετασχηματισμό.
Κατά την διάρκεια της εξουσίας του, δεν άσκησε βία, ούτε βασάνισε τους αντιπάλους του για τις πολιτικές ιδέες. Ήταν, όμως, ανυποχώρητος στην εφαρμογή του νόμου λ.χ. έσοδα από τελωνεία, Πετρόμπεης κ.α. Είπε «η Κυβέρνησις δεν εκδικείται, ούτε κατατρέχει. Επιβάλλει όμως τον νόμον, διότι άνευ νόμου δεν υπάρχει Πολιτεία». Έφερνε καινούργιο Σύνταγμα (Σπηλιάδη) στην Ε’ Εθνοσυνέλευση τον Οκτώβριο του 1831 (είχε μετατεθεί η ημερομηνία).
Το Πολιτικό Μοντέλο του Αισυμνήτη Σήμερα
Η ιστορική σύγκριση οδηγεί αναπόφευκτα και σε ένα σύγχρονο πολιτειολογικό ερώτημα. Τι συμβαίνει όταν ένα κράτος δεν χρειάζεται απλώς αλλαγή κυβέρνησης, αλλά αλλαγή του ίδιου του κρατικού του μοντέλου; Η απάντηση είναι ότι χρειάζεται ένας εκλεγμένος από το λαό, φορέας πολιτειακής αλλαγής, με συγκεκριμένη εντολή, αυστηρά καθορισμένη διάρκεια, αυξημένες αρμοδιότητες και υποχρεωτική επιστροφή στην κανονική συνταγματική τάξη μετά την ολοκλήρωση της αποστολής του.
[Πηγές: Αριστοτέλης, Πολιτικά (Βιβλίο Γ΄, 1285a) & Νικόλαος Σπηλιάδης, Απομνημονεύματα (Τόμοι Α΄-Γ΄, Αθήνα 1851) & Ιωάννης Καποδίστριας, Επιστολαί (Επιμέλεια Ε.Α. Βιτάλη) & Βασίλης Κρεμμυδάς, Ιωάννης Καποδίστριας: Ο πολιτικός του εφικτού (Εκδόσεις Gutenberg) & Γεώργιος Δερτιλής, Ιστορία του Ελληνικού Κράτους (1830–1920) (Εκδόσεις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) & Πασχάλης Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες (ΜΙΕΤ) & Τάσος Λιγνάδης, Η εξωτερική πολιτική του Καποδίστρια και η θεμελίωση του Ελληνικού Κράτους & Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα (Καταγραφή Γ. Τερτσέτη) & ίτος Λίβιος (Ab Urbe Condita / Από Κτίσεως Πόλεως, Βιβλίο III)].
