Το πιθανότερο ήταν να καταλήξει στα σκουπίδια. Ένα τρυβλίο καλλιέργειας, μολυσμένο από μούχλα, δεν είναι ακριβώς αυτό που θέλει να βρει ένας βακτηριολόγος επιστρέφοντας στο εργαστήριό του.
Ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ όμως κοιτάζει λίγο πιο προσεκτικά. Και βλέπει κάτι παράξενο.
Στο τρυβλίο υπάρχουν αποικίες σταφυλόκοκκου. Υπάρχει όμως και ένας μύκητας που δεν θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί. Και γύρω από τη μούχλα υπάρχει μια καθαρή ζώνη.
Τα βακτήρια έχουν πεθάνει. Το ημερολόγιο γράφει 28 Σεπτεμβρίου και 1928 και στο St Mary’s Hospital του Λονδίνου και ο 47χρονος Σκωτσέζος επιστήμονας έχει μπροστά του ένα από τα μεγαλύτερα «ατυχήματα» στην ιστορία της ιατρικής.
Αυτό που δεν γνωρίζει ακόμη είναι ότι η παρατήρησή του θα οδηγήσει στο πρώτο πραγματικά αποτελεσματικό αντιβιοτικό της σύγχρονης εποχής.
Και θα αλλάξει για πάντα τις πιθανότητες του ανθρώπου απέναντι σε μια βακτηριακή λοίμωξη.
Ένας κόσμος όπου μια γρατζουνιά μπορούσε να σκοτώσει
Για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθος της ανακάλυψης, πρέπει να ξεχάσει για λίγο τον κόσμο των αντιβιοτικών. Πριν από αυτά, μια μικρή πληγή μπορούσε να εξελιχθεί σε θανατηφόρα λοίμωξη.
Μια πνευμονία, μια μόλυνση μετά τον τοκετό ή μια χειρουργική επέμβαση μπορούσαν να αποβούν μοιραίες. Οι γιατροί γνώριζαν πλέον ότι τα βακτήρια προκαλούν ασθένειες, αλλά συχνά είχαν ελάχιστα όπλα για να τα αντιμετωπίσουν μέσα στο ανθρώπινο σώμα.
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε δείξει με τον πιο σκληρό τρόπο το πρόβλημα.
Ο Φλέμινγκ είχε υπηρετήσει στο Army Medical Corps και είχε δει στρατιώτες να επιβιώνουν από τα τραύματά τους αλλά να πεθαίνουν αργότερα από τις λοιμώξεις.
Έψαχνε ουσίες που θα μπορούσαν να σκοτώνουν τα μικρόβια χωρίς να καταστρέφουν μαζί τους και τους ιστούς του ασθενούς.
Και τώρα, σχεδόν κατά τύχη, κάτι τέτοιο φαίνεται να βρίσκεται μπροστά του.
Η μούχλα
Ο Φλέμινγκ απομονώνει τον μύκητα και αρχίζει να τον μελετά. Ανήκει στο γένος Penicillium.
Το υγρό στο οποίο αναπτύσσεται φαίνεται να διαθέτει εντυπωσιακή αντιβακτηριακή δράση. Ο Φλέμινγκ δίνει στην ουσία ένα όνομα που θα γίνει αργότερα γνωστό σε ολόκληρο τον πλανήτη: penicillin – πενικιλίνη.
Το 1929 δημοσιεύει τα ευρήματά του στο British Journal of Experimental Pathology. Θα περίμενε κανείς ότι η ιατρική κοινότητα θα αντιλαμβανόταν αμέσως πως κάτι κοσμοϊστορικό είχε συμβεί. Δεν συνέβη.
Η ανακάλυψη που έμεινε στο ράφι
Η πενικιλίνη έχει ένα τεράστιο πρακτικό πρόβλημα. Είναι δύσκολο να παραχθεί, δύσκολο να απομονωθεί και εξαιρετικά ασταθής.
Ο Φλέμινγκ είναι εξαιρετικός βακτηριολόγος, αλλά δεν διαθέτει την τεχνογνωσία και τα μέσα που χρειάζονται για να μετατρέψει την εργαστηριακή παρατήρηση σε φάρμακο που μπορεί να χορηγηθεί με ασφάλεια στους ανθρώπους.
Προσπαθεί και δεν τα καταφέρνει. Και σταδιακά το ενδιαφέρον υποχωρεί.
Για σχεδόν μία δεκαετία, η ουσία που θα μεταμορφώσει την ιατρική παραμένει περισσότερο μια ενδιαφέρουσα επιστημονική παρατήρηση παρά ένα θεραπευτικό όπλο.
Η ανθρωπότητα έχει βρει ένα από τα σημαντικότερα φάρμακα στην ιστορία της. Απλώς δεν ξέρει ακόμη πώς να το χρησιμοποιήσει.
Οι δύο άνθρωποι που ξαναβρήκαν την πενικιλίνη
Η ιστορία αλλάζει στα τέλη της δεκαετίας του 1930 στην Οξφόρδη. Ο Αυστραλός παθολόγος Χάουαρντ Φλόρι και ο γερμανικής καταγωγής βιοχημικός Ερνστ Τσέιν, μαζί με την ομάδα τους, επιστρέφουν στην εργασία του Φλέμινγκ.
Δεν αρκούνται όμως στο να παρατηρήσουν τι κάνει η πενικιλίνη σε ένα τρυβλίο. Θέλουν να τη μετατρέψουν σε θεραπεία. Το 1940 πραγματοποιούν ένα πείραμα που θα αποδειχθεί καθοριστικό.
Μολύνουν ποντίκια με θανατηφόρα βακτήρια. Σε κάποια χορηγούν πενικιλίνη. Τα ποντίκια που δεν λαμβάνουν θεραπεία πεθαίνουν. Εκείνα που παίρνουν πενικιλίνη επιβιώνουν.
Ξαφνικά η ανακάλυψη του 1928 αποκτά εντελώς διαφορετική σημασία.
Ο πρώτος ασθενής
Τον Φεβρουάριο του 1941 η πενικιλίνη δοκιμάζεται σε έναν βαριά άρρωστο ασθενή, τον αστυνομικό Άλμπερτ Αλεξάντερ.
Μια λοίμωξη έχει εξαπλωθεί στο σώμα του και η κατάστασή του είναι απελπιστική. Με την πενικιλίνη παρουσιάζει θεαματική βελτίωση.
Υπάρχει όμως ένα τραγικό πρόβλημα. Το φάρμακο τελειώνει.
Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη τη δυνατότητα να παράγουν αρκετή ποσότητα. Προσπαθούν ακόμη και να ανακτήσουν πενικιλίνη από τα ούρα του ασθενούς για να την επαναχρησιμοποιήσουν.
Δεν αρκεί. Ο Αλεξάντερ υποτροπιάζει και πεθαίνει. Η αποτυχία όμως κρύβει μέσα της μια τεράστια υπόσχεση: για πρώτη φορά έχει φανεί καθαρά τι μπορεί να κάνει το νέο φάρμακο στον άνθρωπο.
Το επόμενο πρόβλημα δεν είναι πια αν λειτουργεί. Είναι πώς θα παραχθεί σε τεράστιες ποσότητες.
Ο πόλεμος μετατρέπει την πενικιλίνη σε βιομηχανία
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δημιουργεί επείγουσα ανάγκη. Οι Βρετανοί επιστήμονες στρέφονται στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου κυβερνητικά εργαστήρια και φαρμακευτικές εταιρείες αναλαμβάνουν να λύσουν ένα πρόβλημα που πλέον δεν είναι μόνο ιατρικό.
Είναι πρόβλημα βιομηχανικής παραγωγής. Χρειάζονται καλύτερα στελέχη του μύκητα. Νέες μέθοδοι ζύμωσης. Τεράστιες δεξαμενές. Τρόποι καθαρισμού και παραγωγής σε κλίμακα που λίγα χρόνια νωρίτερα έμοιαζε αδιανόητη.
Εταιρείες όπως η Pfizer, η Merck και η Squibb μπαίνουν στην προσπάθεια. Και η παραγωγή απογειώνεται.
Μέχρι την απόβαση στη Νορμανδία το 1944 υπάρχει αρκετή πενικιλίνη για να χρησιμοποιείται ευρέως στους τραυματίες των Συμμάχων.
Η μούχλα ενός ξεχασμένου τρυβλίου έχει γίνει πλέον βιομηχανικό προϊόν μαζικής παραγωγής.
Η εποχή των αντιβιοτικών
Μετά τον πόλεμο η πενικιλίνη περνά στην πολιτική ιατρική και αλλάζει σχεδόν τα πάντα. Λοιμώξεις που επί αιώνες μπορούσαν να αποτελούν θανατική καταδίκη γίνονται θεραπεύσιμες.
Η πνευμονία, η οστρακιά, οι μολύνσεις τραυμάτων και πολλές άλλες βακτηριακές λοιμώξεις παύουν να έχουν την ίδια τρομακτική δύναμη. Η χειρουργική γίνεται ασφαλέστερη.
Η ιατρική αποκτά ένα όπλο που προηγούμενες γενιές γιατρών δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν.
Το 1945 ο Αλεξάντερ Φλέμινγκ, ο Χάουαρντ Φλόρι και ο Ερνστ Τσέιν μοιράζονται το Νόμπελ Ιατρικής «για την ανακάλυψη της πενικιλίνης και τη θεραπευτική της δράση σε διάφορες μολυσματικές ασθένειες».
Ο Φλέμινγκ έχει γίνει παγκόσμια διασημότητα. Αλλά ακόμη και στην κορυφή της δόξας του βλέπει ήδη τον επόμενο κίνδυνο.
Η προειδοποίηση του Φλέμινγκ
Στην ομιλία του για το Νόμπελ, ο Φλέμινγκ προειδοποιεί για κάτι που σήμερα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας από τις μεγαλύτερες απειλές για τη δημόσια υγεία.
Αν κάποιος χρησιμοποιεί ανεπαρκείς δόσεις πενικιλίνης, εξηγεί, μπορεί να μη σκοτώσει τα μικρόβια αλλά να τα εκπαιδεύσει να αντιστέκονται στο φάρμακο.
Με άλλα λόγια, προειδοποιεί για τη μικροβιακή αντοχή ήδη από το 1945. Ο άνθρωπος που βοήθησε να ανοίξει η εποχή των αντιβιοτικών είχε αντιληφθεί από την αρχή και την αχίλλειο πτέρνα της.
Το τρυβλίο που δεν πετάχτηκε
Η ιστορία της πενικιλίνης συχνά περιγράφεται ως ένα από τα μεγαλύτερα ευτυχή ατυχήματα της επιστήμης.
Και πράγματι ήταν. Μια μούχλα μόλυνε μια καλλιέργεια βακτηρίων. Ένας επιστήμονας παρατήρησε κάτι που θα μπορούσε να αγνοήσει. Μια άλλη ομάδα, χρόνια αργότερα, κατάφερε να μετατρέψει την παρατήρηση σε θεραπεία. Και ένας πόλεμος ανάγκασε κυβερνήσεις και βιομηχανία να βρουν τρόπο να την παράγουν μαζικά.
Αλλά ίσως αυτό ακριβώς κάνει την ιστορία τόσο συναρπαστική. Η πενικιλίνη δεν άλλαξε τον κόσμο σε μία στιγμή.
Χρειάστηκαν τύχη, παρατηρητικότητα, περισσότερο από μία δεκαετία επιστημονικής δουλειάς και μια τεράστια βιομηχανική κινητοποίηση για να μετατραπεί λίγη μούχλα σε φάρμακο για εκατομμύρια ανθρώπους.
Και όλα ξεκίνησαν από κάτι που, ένα πρωινό του Σεπτεμβρίου του 1928, θα μπορούσε πολύ εύκολα να είχε συμβεί. Να πεταχτεί ένα βρώμικο τρυβλίο στα σκουπίδια.
