Η Ρωσία επιβάλλει σταδιακά τη χρήση της Max, μιας κρατικά συνδεδεμένης «υπερεφαρμογής» που φιλοδοξεί να συγκεντρώσει μηνύματα, πληρωμές και βασικές δημόσιες υπηρεσίες στην ίδια πλατφόρμα. Νέα έρευνα εντοπίζει δυνατότητες που θα μπορούσαν να επιτρέψουν εκτεταμένη πρόσβαση σε δεδομένα και μικροεφαρμογές χρηστών, εντείνοντας τους φόβους ότι η Max μπορεί να εξελιχθεί σε μηχανισμό μαζικής ψηφιακής επιτήρησης.
Τους τελευταίους 18 μήνες, δεκάδες εκατομμύρια Ρώσοι έχουν εξαναγκαστεί να εγκαταστήσουν στα κινητά τους μια νέα εφαρμογή: ένα μοβ-μπλε εικονίδιο για ανταλλαγή μηνυμάτων και πληρωμές, με την ονομασία Max.
Οι αρχές την προβάλλουν ως πατριωτική εναλλακτική του Telegram και του WhatsApp, ενώ Ρώσοι αστέρες της showbiz την έχουν διαφημίσει σε ραπ βίντεο και κωμικά σκετς. Το φετινό καλοκαίρι, εξελίχθηκε στην εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων με τη μεγαλύτερη χρήση στη χώρα.
Η Max είναι προϊόν της VKontakte, της ρωσικής εταιρείας κοινωνικής δικτύωσης που είναι βαθιά διαπλεκόμενη με το ρωσικό κράτος. Ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντίμιρ Πούτιν, φέρεται να κατέχει έμμεση συμμετοχή στην εταιρεία που ελέγχει την Max.
Η Max είναι η ρωσική εκδοχή μιας «υπερεφαρμογής» (super-app), δηλαδή μιας ενιαίας πλατφόρμας που συγκεντρώνει ένα ολόκληρο οικοσύστημα υπηρεσιών. Αποτελεί περιβάλλον φιλοξενίας για μια σειρά μικροεφαρμογών (mini apps), οι οποίες καλύπτουν πλέον καθημερινές ανάγκες στη Ρωσία: τραπεζικές υπηρεσίες, μια υπηρεσία μηνυμάτων που φιλοδοξεί να υποκαταστήσει το Telegram, καθώς και εφαρμογές για βασικές κρατικές υπηρεσίες. Η πιο γνωστή υπερεφαρμογή στον κόσμο είναι το WeChat, η κινεζική πλατφόρμα «για τα πάντα», η οποία διευκολύνει τους μηχανισμούς κοινωνικού ελέγχου του κράτους.
Ωστόσο, ενώ το WeChat αναπτύχθηκε επί δεκαετίες, παράλληλα με την ανάπτυξη των υπόλοιπων μηχανισμών διαδικτυακού ελέγχου στην Κίνα, η Max επιβλήθηκε σε έναν πληθυσμό που έως πρόσφατα απολάμβανε σε μεγάλο βαθμό ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο.
Η «κερκόπορτα» στις μικροεφαρμογές και τα δεδομένα των χρηστών
Νέα έρευνα ψηφιακής εγκληματολογίας σκιαγραφεί πλέον με μεγαλύτερη σαφήνεια τις ισχυρές δυνατότητες παρακολούθησης της Max. Σύμφωνα με τη Roya Ensafi, αναπληρώτρια καθηγήτρια Επιστήμης των Υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, οι δυνατότητες αυτές ισοδυναμούν με μια «κερκόπορτα» που παρέχει πρόσβαση σε ολόκληρο το οικοσύστημα των μικροεφαρμογών της Max σε κάθε συσκευή χρήστη.
Η Max αποτελεί «ένα πρότυπο που μπορεί να ακολουθήσει οποιαδήποτε κυβέρνηση» στον δρόμο προς τον ψηφιακό αυταρχισμό, σημείωσε η Ensafi. Κατά την ίδια, αντιπροσωπεύει την αιχμή όσων κυβερνήσεις όπως εκείνες του Ιράν, του Καζακστάν και της Ινδίας ενδέχεται να επιχειρήσουν σύντομα να επιτύχουν.
Η ομάδα της Ensafi κατάφερε να κατεβάσει την έκδοση της εφαρμογής που χρησιμοποιείται στη Ρωσία. Διαπίστωσε ότι η Max μπορεί να λαμβάνει στιγμιότυπα οθόνης από τις συσκευές των χρηστών, συμπεριλαμβανομένου του περιεχομένου των μικροεφαρμογών, χωρίς εκείνοι να το γνωρίζουν. Μπορεί να αποκτά πρόσβαση σε όλες τις πληροφορίες που αποθηκεύονται σε αυτές τις μικροεφαρμογές, καθώς και στα μηνύματα και τις πληρωμές των χρηστών. Μπορεί επίσης να ενεργεί εξ ονόματός τους χωρίς να το αντιλαμβάνονται.
Μπορεί ακόμη να εισάγει κώδικα στις μικροεφαρμογές -κάτι που, σύμφωνα με την Ensafi, σημαίνει ότι η ρωσική κυβέρνηση θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη Max για την εξαπόλυση κυβερνοεπιθέσεων.
Η έρευνα προσθέτει νέα στοιχεία στη συνεχιζόμενη συζήτηση για τις δυνατότητες παρακολούθησης της Max. Καθοριστικό, κατά την Ensafi, είναι ότι η εφαρμογή δεν μπορεί να παραβιάσει εφαρμογές όπως το Telegram και το WhatsApp, εφόσον αυτές είναι εγκατεστημένες στη συσκευή του χρήστη. Ωστόσο, η Ρωσία έχει απαγορεύσει και τις δύο.
Μια εκπαιδευτικός σε σχολείο της Μόσχας ανέφερε ότι το προσωπικό του σχολείου της διατάχθηκε να μεταβεί στη Max, κατόπιν οδηγιών των δημοτικών αρχών.«Τον περασμένο Μάρτιο, ο διευθυντής του σχολείου μάς κάλεσε και μας είπε ευθέως: από εδώ και πέρα, όλα θα γίνονται μέσω Max. Αυτό περιλάμβανε τις συνομιλίες με τους γονείς, την αποστολή εργασιών για το σπίτι και κάθε άλλη σχολική επικοινωνία», δήλωσε η εκπαιδευτικός. «Δεν υπάρχει στην πραγματικότητα η δυνατότητα να αρνηθείς, οπότε στο τέλος απλώς χρησιμοποιείς την εφαρμογή», πρόσθεσε.
Ο Daniil, φοιτητής στην Αγία Πετρούπολη, δήλωσε ότι κατέβασε απρόθυμα τη Max λίγο πριν από την έναρξη του ακαδημαϊκού έτους, αφού ενημερώθηκε πως οι φοιτητές δεν θα είχαν πρόσβαση στα πανεπιστημιακά κτίρια ή στις φοιτητικές εστίες χωρίς κωδικό QR που εκδίδεται μέσω της εφαρμογής.
Όπως είπε, είχε ανησυχίες για την ασφάλεια και την προστασία της ιδιωτικότητας στην εφαρμογή, αλλά θεώρησε ότι είχε ελάχιστα περιθώρια επιλογής, αν ήθελε να συνεχίσει να έχει πρόσβαση στην πανεπιστημιούπολη.
Στους κόλπους της ρωσικής ελίτ, η χρήση της Max φαίνεται ότι συχνά έχει κυρίως επιδεικτικό χαρακτήρα. Σύμφωνα με αρκετά πρόσωπα με ισχυρές διασυνδέσεις και ανθρώπους με εξέχουσα θέση στον επιχειρηματικό κόσμο, το Telegram και το Signal εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται ευρέως για την καθημερινή επικοινωνία.
Ένα πρόσωπο από τον στενό κύκλο του Κρεμλίνου είπε ότι το ίδιο και αρκετοί φίλοι του αγόρασαν δεύτερα κινητά τηλέφωνα αποκλειστικά για να εγκαταστήσουν τη Max, συνεχίζοντας παράλληλα να χρησιμοποιούν τις κύριες συσκευές τους και τις εφαρμογές επικοινωνίας που προτιμούν.
«Όλα γίνονται για τα μάτια του κόσμου. Κανείς στην πολιτική δεν τη χρησιμοποιεί πραγματικά», δήλωσε το πρόσωπο αυτό, υπό τον όρο της ανωνυμίας.
Η Max δεν έχει ακόμη αντικαταστήσει το Telegram ως βασική πηγή ενημέρωσης για τους Ρώσους. Τα δημόσια κανάλια, τα οποία χρησιμοποιούν μέσα ενημέρωσης, bloggers και αξιωματούχοι για να μεταδίδουν ειδήσεις και σχόλια σε μεγάλο κοινό, είναι πολύ λιγότερο ανεπτυγμένα στη Max. Μόνο ένας μικρός αριθμός τους έχει καταφέρει να συγκεντρώσει κοινό αντίστοιχο με εκείνο των μεγαλύτερων καναλιών στο Telegram.
Αρκετοί χρήστες της Max που μίλησαν στον Guardian ανέφεραν ότι η εφαρμογή μοιάζει πολύ με το Telegram, επί μακρόν η δημοφιλέστερη πλατφόρμα ανταλλαγής μηνυμάτων στη Ρωσία, ως προς τον σχεδιασμό και τη λειτουργικότητά της. Ωστόσο, οι ανησυχίες για την ιδιωτικότητα και την παρακολούθηση είναι εκτεταμένες.
«Όταν χρησιμοποιείς τη Max, έχεις την αίσθηση ότι ποτέ δεν γνωρίζεις πραγματικά ποιος άλλος μπορεί να σε παρακολουθεί», είπε ο Νικολάι, 34χρονος σύμβουλος στη Μόσχα.
Ο Νικολάι είπε ότι, παρότι η εφαρμογή έδειχνε σύγχρονη και καλοσχεδιασμένη, υπήρχε πάντα κάτι ελαφρώς δυσοίωνο στη χρήση της. «Καταλήγεις να τη χρησιμοποιείς όλο και περισσότερο, επειδή η πρόσβαση στις εναλλακτικές γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Αλλά και πάλι, δεν αισθάνεσαι ότι είναι σωστό» σημείωσε.
Η επιτυχία της Ρωσίας να επιβάλει τη Max τόσο γρήγορα θα πρέπει να αποτελέσει «καμπανάκι κινδύνου», υποστήριξε η Ensafi. Η Κίνα έφτασε στη σημερινή μορφή ψηφιακού αυταρχισμού στη διάρκεια 35 ετών. Η Ρωσία, αντίθετα, επέβαλε αυτούς τους σαρωτικούς περιορισμούς ωθώντας τους πολίτες προς ένα διαδίκτυο ελεγχόμενο από το κράτος- μέσα σε μόλις μία δεκαετία.
«Ο κόσμος αλλάζει, οι υποδομές της ιδιωτικής επικοινωνίας αλλάζουν — και η επίθεση των αυταρχικών κυβερνήσεων είναι εξαιρετικά επιθετική», δήλωσε.
Με πληροφορίες από Guardian
