Στις 14 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, μία από τις μεγάλες εορτές της Ορθοδοξίας, που ενώνει δύο γεγονότα τα οποία απέχουν μεταξύ τους περίπου τρεις αιώνες.
Η πρώτη ιστορία μας μεταφέρει στον 4ο αιώνα, μετά την επικράτηση του Μεγάλου Κωνσταντίνου και το τέλος των μεγάλων διωγμών των χριστιανών.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, η μητέρα του αυτοκράτορα, Αγία Ελένη, ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους αναζητώντας τα σημεία που συνδέονταν με τα Πάθη και την Ανάσταση του Χριστού.
Στην περιοχή του Γολγοθά πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές και βρέθηκαν τρεις σταυροί. Το ερώτημα ήταν ποιος από αυτούς ήταν ο Σταυρός του Χριστού.
Η παράδοση αναφέρει ότι ο αληθινός Σταυρός αναγνωρίστηκε έπειτα από θαυμαστό γεγονός, με τις διηγήσεις να διαφέρουν στις λεπτομέρειες: άλλες μιλούν για θεραπεία βαριά ασθενούς και άλλες για ανάσταση νεκρού.
Από αυτή την πράξη προέρχεται και η ονομασία της εορτής: Ύψωση του Τιμίου Σταυρού.
Ο Σταυρός χάνεται – και επιστρέφει τρεις αιώνες αργότερα
Η ιστορία της γιορτής δεν τελειώνει στον 4ο αιώνα.
Το 614, οι Πέρσες του βασιλιά Χοσρόη Β΄ κατέλαβαν την Ιερουσαλήμ και, σύμφωνα με τις χριστιανικές πηγές, πήραν μαζί τους ως λάφυρο και το κειμήλιο του Τιμίου Σταυρού.
Χρόνια αργότερα ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ηράκλειος νίκησε τους Πέρσες και ο Σταυρός επέστρεψε στους χριστιανούς. Το 630 μεταφέρθηκε πανηγυρικά ξανά στα Ιεροσόλυμα.
Έτσι, στη λειτουργική παράδοση της 14ης Σεπτεμβρίου συναντώνται δύο διαφορετικά γεγονότα: η παράδοση της πρώτης εύρεσης του Σταυρού και η ιστορική επιστροφή του από την Περσία.
Γιατί νηστεύουμε αυστηρά στις 14 Σεπτεμβρίου
Παρότι πρόκειται για μεγάλη γιορτή, η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού είναι ημέρα αυστηρής νηστείας.
Ο λόγος είναι ότι ο Σταυρός παραπέμπει άμεσα στα Πάθη και στη Σταύρωση του Χριστού. Η ημέρα έχει έτσι ταυτόχρονα πανηγυρικό και πένθιμο χαρακτήρα.
Η νηστεία τηρείται όποια ημέρα της εβδομάδας κι αν πέσει η 14η Σεπτεμβρίου. Κατά την αυστηρή εκκλησιαστική τάξη απέχουμε από κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά και αυγά, ενώ προβλέπεται αποχή και από λάδι και κρασί.
Η ημέρα θεωρείται μάλιστα από την ορθόδοξη παράδοση αντίστοιχη, ως προς τη νηστεία, με τη Μεγάλη Παρασκευή.
Ο βασιλικός και ο Τίμιος Σταυρός
Στην ελληνική λαϊκή και εκκλησιαστική παράδοση η σημερινή εορτή έχει συνδεθεί στενά με τον βασιλικό.
Μια πολύ διαδεδομένη παράδοση θέλει το αρωματικό φυτό να έχει φυτρώσει ή να έχει βρεθεί στο σημείο όπου ανακαλύφθηκε ο Τίμιος Σταυρός, βοηθώντας την Αγία Ελένη να εντοπίσει τον τόπο.
Η συγκεκριμένη λεπτομέρεια ανήκει στη μεταγενέστερη ευσεβή παράδοση και όχι στις αρχαιότερες ιστορικές μαρτυρίες για την εύρεση του Σταυρού.
Σήμερα, πάντως, σε πολλούς ναούς ο βασιλικός χρησιμοποιείται κατά την τελετή της Υψώσεως και στη διανομή του αγιασμού, ενώ πιστοί παίρνουν κλαδάκια στα σπίτια τους.
Η ΣΤ΄ Οικουμενική Σύνοδος
Σήμερα τιμάται επίσης η μνήμη της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 680-681.
Η Σύνοδος αντιμετώπισε τη μεγάλη θεολογική διαμάχη του Μονοθελητισμού.
Επικύρωσε τη διδασκαλία ότι στον Χριστό υπάρχουν δύο φυσικά θελήματα και δύο φυσικές ενέργειες, θεία και ανθρώπινη, χωρίς όμως να διαιρείται το ένα πρόσωπο του Χριστού.
Οι αποφάσεις της αποτέλεσαν σημαντικό σταθμό στη διαμόρφωση της χριστολογικής διδασκαλίας της Εκκλησίας.
Ο Όσιος Γεράσιμος ο Νέος
Η Εκκλησία τιμά ακόμη τον Όσιο Γεράσιμο τον Νέο, ο οποίος συνδέθηκε με την περιοχή της Μακρινίτσας και του Πηλίου.
Ακολούθησε τον μοναχικό βίο και έμεινε γνωστός για την ασκητική του ζωή. Συνδέεται ιδιαίτερα με την Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος Σουρβίας, της οποίας θεωρείται κτήτορας.
Η παράδοση τού αποδίδει θαυματουργική δράση, ενώ η μνήμη του διατηρείται ιδιαίτερα στη Θεσσαλία.
Ο Άγιος Θεοκλής ο Μάρτυρας
Στις 14 Σεπτεμβρίου τιμάται και ο Άγιος Θεοκλής.
Οι πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τη ζωή του είναι περιορισμένες. Η συναξαριακή παράδοση τον κατατάσσει μεταξύ των Μαρτύρων που υπέστησαν διωγμό και θάνατο εξαιτίας της χριστιανικής τους πίστης.
Σε ποιους λέμε «χρόνια πολλά»
Σήμερα γιορτάζουν κυρίως οι Σταύρος, Σταυρούλα, Σταυριανός, Σταυριανή, Σταυρινός και Σταυρίνα.
Τιμώνται επίσης τα ονόματα Θεοκλής και Γεράσιμος, αν και το Γεράσιμος έχει και άλλες, περισσότερο καθιερωμένες ημερομηνίες εορτής μέσα στο έτος.
