Το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου 1958, κάπου στον Νότιο Ατλαντικό, ένας πύραυλος X-17A εκτοξεύεται από το κατάστρωμα του USS Norton Sound. Στην κορυφή του δεν μεταφέρει δορυφόρο, επιστημονικό όργανο ή συμβατική εκρηκτική ύλη. Μεταφέρει μια ατομική βόμβα.
Ο πύραυλος ανεβαίνει εκατοντάδες χιλιόμετρα πάνω από τον ωκεανό και η πυρηνική κεφαλή εκρήγνυται στις παρυφές του Διαστήματος. Δεν σχηματίζεται πάνω από τη θάλασσα το γνώριμο μανιτάρι. Ένα εκτυφλωτικό φως απλώνεται στον ορίζοντα και μια παράξενη λάμψη μετατρέπεται σε πρασινογάλαζη τεχνητή αυγή.
Την ίδια στιγμή, αόρατα από το ανθρώπινο μάτι, δισεκατομμύρια ηλεκτρόνια εκτοξεύονται από την έκρηξη, συλλαμβάνονται από το μαγνητικό πεδίο της Γης και αρχίζουν να κινούνται σπειροειδώς κατά μήκος των δυναμικών γραμμών του. Μια τεχνητή ζώνη ακτινοβολίας σχηματίζεται γύρω από τον πλανήτη.
Η έκρηξη είναι η τρίτη μέσα σε έντεκα ημέρες. Αποτελεί την τελευταία πράξη της άκρως απόρρητης Operation Argus, για την οποία έχουν κινητοποιηθεί εννέα πολεμικά πλοία, περίπου 4.500 άνδρες, ένας δορυφόρος και περισσότερες από 40 επίγειες εγκαταστάσεις παρακολούθησης σε όλο τον κόσμο.
Η ιδέα που βρίσκεται πίσω από αυτή την πρωτοφανή επιχείρηση δεν γεννιέται στο Πεντάγωνο.
Γεννιέται στο μυαλό ενός ηλεκτρολόγου μηχανικού που, λίγα χρόνια νωρίτερα, επισκεύαζε ανελκυστήρες στην κατεχόμενη Αθήνα.
Ο άνθρωπος που δεν έπρεπε να βρίσκεται εκεί
Ο Νικόλαος Χριστοφίλου γεννιέται στη Βοστώνη το 1916 από Έλληνες γονείς, αλλά μεγαλώνει στην Αθήνα, όπου η οικογένειά του επιστρέφει όταν εκείνος είναι επτά ετών.
Σπουδάζει ηλεκτρολόγος και μηχανολόγος μηχανικός στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και αποφοιτά το 1938. Δεν διαθέτει διδακτορικό στη Φυσική, δεν ανήκει σε κάποιο μεγάλο ερευνητικό κέντρο και δεν έχει πρόσβαση στα εργαστήρια όπου γεννιέται η νέα ατομική εποχή.
Εργάζεται σε εταιρεία κατασκευής ανελκυστήρων. Κατά τη γερμανική Κατοχή, το εργοστάσιο χρησιμοποιείται για την επισκευή στρατιωτικών φορτηγών. Στον ελεύθερο χρόνο του, ο Χριστοφίλου μελετά μόνος του αμερικανικά και γερμανικά συγγράμματα πυρηνικής φυσικής και προσπαθεί να λύσει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των επιταχυντών σωματιδίων.
Οι επιταχυντές χρειάζονται ισχυρούς μαγνήτες για να κρατούν μια δέσμη σωματιδίων συγκεντρωμένη καθώς κινείται με τεράστια ταχύτητα. Όσο, όμως, αυξάνεται η ενέργεια, οι απαιτούμενοι μαγνήτες γίνονται δυσθεώρητα μεγάλοι και ακριβοί.
Το 1949, ο άγνωστος μηχανικός από την Αθήνα συλλαμβάνει τη λύση: μια διάταξη εναλλασσόμενων μαγνητικών πεδίων που εστιάζουν διαδοχικά τη δέσμη σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Η «ισχυρή εστίαση», όπως θα ονομαστεί, επιτρέπει την κατασκευή πολύ ισχυρότερων επιταχυντών με σημαντικά μικρότερους μαγνήτες.
Η αρχή αυτή βρίσκεται σήμερα πίσω από τη λειτουργία των μεγάλων επιταχυντών σωματιδίων, συμπεριλαμβανομένου του Large Hadron Collider του CERN.
Η επιστολή που πέρασαν για παραλήρημα
Ο Χριστοφίλου στέλνει τους υπολογισμούς του στο Radiation Laboratory του Berkeley. Οι επιστήμονες εξετάζουν επιφανειακά το κείμενο και το βάζουν στο αρχείο, θεωρώντας το μία ακόμη από τις παράξενες επιστολές που καταφθάνουν στα μεγάλα εργαστήρια.
Εκείνος, όμως, δεν εγκαταλείπει την ιδέα. Αντί να δημοσιεύσει την εργασία του σε επιστημονικό περιοδικό, καταθέτει το 1950 αίτηση για δίπλωμα ευρεσιτεχνίας στις ΗΠΑ και στην Ελλάδα.
Δύο χρόνια αργότερα, επιστήμονες του Brookhaven National Laboratory ανακαλύπτουν ανεξάρτητα την ίδια αρχή και τη δημοσιεύουν. Όταν ο Χριστοφίλου πληροφορείται τα νέα, ταξιδεύει στις ΗΠΑ έχοντας μαζί του το ισχυρότερο αποδεικτικό στοιχείο: την προγενέστερη αίτηση της πατέντας του.
Στο Berkeley εντοπίζουν τελικά το ξεχασμένο χειρόγραφό του. Οι Αμερικανοί επιστήμονες αναγνωρίζουν δημοσίως την προτεραιότητά του, η Atomic Energy Commission του καταβάλλει αποζημίωση και το Brookhaven τον προσλαμβάνει το 1953. Ο άνθρωπος που αντιμετωπίστηκε ως ιδιόρρυθμος ερασιτέχνης εισέρχεται μέσα σε λίγους μήνες στην πρώτη γραμμή της αμερικανικής πυρηνικής έρευνας.
Τρία χρόνια αργότερα μετακινείται στο παράρτημα Livermore του Lawrence Radiation Laboratory. Εκεί, μέσα στην ατμόσφαιρα φόβου που δημιουργούν τα σοβιετικά πυρηνικά όπλα και η εκτόξευση του Sputnik, παρουσιάζει μια ιδέα ακόμη πιο τολμηρή.
Αυτή τη φορά δεν θέλει να ελέγξει μια δέσμη σωματιδίων μέσα σε έναν επιταχυντή.
Θέλει να χρησιμοποιήσει ως επιταχυντή ολόκληρη τη Γη.
Η ιδέα για ένα αόρατο πυρηνικό τείχος
Ο Χριστοφίλου υπολογίζει ότι εάν μια ατομική βόμβα εκραγεί αρκετά ψηλά, τα ηλεκτρόνια που θα απελευθερωθούν μπορούν να παγιδευτούν από το μαγνητικό πεδίο του πλανήτη. Αντί να εξαφανιστούν γρήγορα στο Διάστημα, θα σχηματίσουν ένα τεράστιο κέλυφος ακτινοβολίας γύρω από τη Γη.
Η θεωρία αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος όταν, στις αρχές του 1958, ο αμερικανικός δορυφόρος Explorer I συμβάλλει στην ανακάλυψη των φυσικών ζωνών ακτινοβολίας Βαν Άλεν. Ο πλανήτης διαθέτει ήδη ένα μαγνητικό «κλουβί» ικανό να συγκρατεί φορτισμένα σωματίδια.
Ο Χριστοφίλου προτείνει να δημιουργηθεί τεχνητά ένα δεύτερο. Για το αμερικανικό υπουργείο Άμυνας, οι στρατιωτικές δυνατότητες μοιάζουν τεράστιες. Μια αρκετά ισχυρή ζώνη ηλεκτρονίων θα μπορούσε θεωρητικά να παρεμβάλει ραδιοφωνικά και ραντάρ, να προκαλέσει βλάβες στους μηχανισμούς πυροδότησης των σοβιετικών διηπειρωτικών πυραύλων και να θέσει σε κίνδυνο διαστημικά οχήματα που θα τη διέσχιζαν.
Ήταν η υπόσχεση ενός αντιπυραυλικού τείχους χωρίς τείχος: οι ΗΠΑ θα χρησιμοποιούσαν το ίδιο το μαγνητικό πεδίο της Γης ως όπλο.
Εννέα πλοία, 4.500 άνδρες και πέντε μήνες
Η Operation Argus σχεδιάζεται με ρυθμούς που σήμερα μοιάζουν αδιανόητοι. Από τη σύλληψη έως την πρώτη έκρηξη περνούν περίπου πέντε μήνες.
Η βιασύνη δεν είναι τυχαία. Η κυβέρνηση Αϊζενχάουερ εξετάζει την αναστολή των ατμοσφαιρικών πυρηνικών δοκιμών και οι στρατιωτικοί θέλουν να πραγματοποιήσουν το πείραμα πριν κλείσει το παράθυρο.
Η Task Force 88 αποπλέει μυστικά προς μια απομονωμένη περιοχή του Νότιου Ατλαντικού. Αποτελείται από εννέα πλοία και περίπου 4.500 άνδρες. Από το USS Norton Sound εκτοξεύονται τρεις τροποποιημένοι πύραυλοι X-17A, καθένας από τους οποίους μεταφέρει μια πυρηνική κεφαλή χαμηλής ισχύος.
Η πρώτη έκρηξη πραγματοποιείται στις 27 Αυγούστου 1958. Η δεύτερη στις 30 Αυγούστου. Η τρίτη στις 6 Σεπτεμβρίου. Όλες γίνονται εκατοντάδες χιλιόμετρα πάνω από τον Νότιο Ατλαντικό.
Για την καταγραφή των αποτελεσμάτων έχει εκτοξευθεί ο Explorer IV. Πύραυλοι μέτρησης, αεροσκάφη, πλοία και σταθμοί σε διαφορετικά σημεία του κόσμου περιμένουν να εντοπίσουν τα ηλεκτρόνια του Χριστοφίλου.
Και τα εντοπίζουν. Οι εκρήξεις δημιουργούν τεχνητές ζώνες ακτινοβολίας. Μια τεχνητή αυγή παρατηρείται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, κοντά στις Αζόρες, στο άλλο άκρο των γραμμών του γήινου μαγνητικού πεδίου. Τα όργανα καταγράφουν τα φορτισμένα σωματίδια να παραμένουν παγιδευμένα για ημέρες ή εβδομάδες.
Ο άνθρωπος των ανελκυστήρων είχε προβλέψει σωστά τη συμπεριφορά σωματιδίων που θα ταξίδευαν γύρω από ολόκληρο τον πλανήτη.
Το πείραμα πέτυχε — το όπλο όχι
Επιστημονικά, η Operation Argus αποτελεί επιτυχία. Επιβεβαιώνει ότι μια πυρηνική έκρηξη σε μεγάλο ύψος μπορεί να δημιουργήσει μια τεχνητή ζώνη ηλεκτρονίων και να επηρεάσει τη μετάδοση και τη λήψη σημάτων ραντάρ.
Ως αμυντικό όπλο, όμως, το σχέδιο αποδεικνύεται πολύ λιγότερο αποτελεσματικό. Οι ζώνες που δημιουργούν οι τρεις μικρές βόμβες είναι υπερβολικά αδύναμες και πρόσκαιρες για να καταστρέψουν μαζικά τις σοβιετικές πυρηνικές κεφαλές που θα τις διέσχιζαν με τεράστια ταχύτητα.
Το πείραμα αφήνει, ωστόσο, μια πολύ πιο ανησυχητική κληρονομιά. Αποδεικνύει ότι μια πυρηνική έκρηξη δεν χρειάζεται να πλήξει μια πόλη για να προκαλέσει καταστροφικές συνέπειες. Μπορεί να επηρεάσει επικοινωνίες, ραντάρ και διαστημικά συστήματα σε τεράστιες αποστάσεις.
Η ανθρωπότητα έχει μόλις ανακαλύψει ότι μπορεί όχι μόνο να στείλει μηχανές στο Διάστημα, αλλά και να μεταφέρει εκεί τον πυρηνικό πόλεμο.
Ποιος ήταν πραγματικά ο «Crazy Greek»
Η Operation Argus παραμένει μυστική έως τον Μάρτιο του 1959. Όταν αποκαλύπτεται, ο αμερικανικός Τύπος ανακαλύπτει τον εκρηκτικό πρωταγωνιστή που χρειάζεται: έναν πληθωρικό Έλληνα μηχανικό, χωρίς πτυχίο Φυσικής, του οποίου οι φαινομενικά εξωφρενικές ιδέες αποδεικνύονται ξανά και ξανά σωστές.
Το περιοδικό LIFE αφιερώνει στον Χριστοφίλου πολυσέλιδο δημοσίευμα με τίτλο «Triumph in Space for a “Crazy Greek”». Το προσωνύμιο μένει.
Πίσω από την εύκολη ετικέτα, όμως, βρίσκεται ένας επιστήμονας που έχει ήδη αλλάξει τη φυσική των επιταχυντών και συνεχίζει να εργάζεται πάνω στην πυρηνική σύντηξη, στις επικοινωνίες με υποβρύχια και σε ιδέες τόσο ασυνήθιστες ώστε ορισμένες παραμένουν για χρόνια απόρρητες.
Ο Χριστοφίλου δεν ήταν αλάνθαστος. Δεν ήταν επίσης ένας μοναχικός ήρωας που κατασκεύασε μόνος του την Operation Argus. Χιλιάδες άνθρωποι, μεγάλα εργαστήρια και ολόκληρος ο αμερικανικός στρατιωτικός μηχανισμός χρειάστηκαν για να μετατρέψουν τη θεωρία του σε πραγματικότητα.
Ήταν, όμως, ο άνθρωπος που είχε την αρχική ιδέα.
Και ίσως το πιο εντυπωσιακό μέρος της ιστορίας του δεν είναι ότι ένας Έλληνας μηχανικός ανελκυστήρων έπεισε τις ΗΠΑ να πυροδοτήσουν ατομικές βόμβες στο Διάστημα. Είναι ότι ο ίδιος επιστημονικός κόσμος που κάποτε έβαλε τους υπολογισμούς του στο αρχείο ως έργο ενός γραφικού, λίγα χρόνια αργότερα τού εμπιστεύθηκε τον ουρανό πάνω από ολόκληρη τη Γη.
Ο Νικόλαος Χριστοφίλου απέδειξε ότι η θεωρία του ήταν σωστή. Η Operation Argus απέδειξε κάτι πολύ πιο τρομακτικό: ότι στον Ψυχρό Πόλεμο ακόμη και ο ίδιος ο πλανήτης μπορούσε να μετατραπεί σε πυρηνικό εργαστήριο.
Τον Σεπτέμβριο του 1958 ο Ψυχρός Πόλεμος δεν έφτασε απλώς στο Διάστημα. Ανατινάχθηκε μέσα του.
