Στο Μογκόκ της Μιανμάρ, οι λόφοι μοιάζουν σαν να έχουν ανοιχτεί με μαχαίρι. Ανάμεσα σε λάκκους, χωμάτινες πλαγιές και πρόχειρα σκέπαστρα από πλαστικό, εργάτες συνεχίζουν να ψάχνουν για κάτι που εδώ και αιώνες έκανε αυτή τη μικρή περιοχή διάσημη σε ολόκληρο τον κόσμο: ρουμπίνια.
Όχι οποιαδήποτε ρουμπίνια. Τα καλύτερα πετράδια του Μογκόκ έχουν το βαθύ, σχεδόν υπνωτικό κόκκινο που οι ειδικοί αποκαλούν «αίμα περιστεριού». Ένα από αυτά, το περίφημο Sunrise Ruby, πουλήθηκε από τον Sotheby’s το 2015 για περισσότερα από 30 εκατ. δολάρια.
Σήμερα όμως, για να φτάσει ένα ρουμπίνι από το χώμα έως έναν έμπορο, δεν αρκεί ένας μεταλλωρύχος. Όπως εξηγεί σε αναλυτικό ρεπορτάζ το Bloomberg, χρειάζονται ένοπλοι, μεσάζοντες, δωροδοκίες, άδειες διέλευσης και η εύνοια της ομάδας που ελέγχει εκείνη τη στιγμή το έδαφος.
Γιατί το Μογκόκ βρίσκεται πλέον στην καρδιά ενός από τους πιο περίπλοκους και αιματηρούς πολέμους του πλανήτη. Και τα ρουμπίνια είναι μόνο η αρχή.
Ένας εμφύλιος όπου κάθε μέτρο γης έχει τιμή
Όταν η αντάρτικη οργάνωση Ta’ang National Liberation Army κατέλαβε το Mogok το 2024, έσπευσε να πάρει τον έλεγχο της εξόρυξης.
Παραχωρήσεις δόθηκαν σε κινεζικές μεταλλευτικές ομάδες, τοπικοί εργάτες πλήρωναν για να έχουν πρόσβαση σε κοιτάσματα, ενώ μέρος των ευρημάτων κατευθυνόταν στους νέους κυρίαρχους της περιοχής.
Στην αναζήτηση πολύτιμων λίθων, σχεδόν τίποτα δεν έμενε ανέγγιχτο. Ακόμη και το γήπεδο γκολφ της πόλης άρχισε να ξηλώνεται, καθώς οι μεταλλωρύχοι έσκαβαν κάτω από τους διαδρόμους του αναζητώντας χώμα με ρουμπίνια.
Μέχρι τον Νοέμβριο, όπως θυμίζει το Bloomberg, ο έλεγχος άλλαξε ξανά χέρια και επέστρεψε στη στρατιωτική χούντα. Στη Μιανμάρ, αυτό είναι σχεδόν φυσιολογικό.
Τα μέτωπα μετακινούνται, οι συμμαχίες αλλάζουν και μια περιοχή μπορεί μέσα σε λίγους μήνες να περάσει από μία ένοπλη δύναμη σε άλλη.
Οι κάτοικοι ζουν με την αίσθηση ότι «ένα βαρύ όπλο μπορεί να χτυπήσει ανά πάσα στιγμή».
Κι όμως, οι εξορύξεις συνεχίζονται. Πρόσφατα, μεταλλωρύχοι στο Μογκόκ έβγαλαν από τη γη έναν υψηλής ποιότητας πορφυροκόκκινο λίθο βάρους περίπου 11.000 καρατίων, σχεδόν πέντε κιλών.
Ο πόλεμος δεν σταματά το εμπόριο. Το αναδιοργανώνει.
100.000 νεκροί – Και ένας πόλεμος που παραμένει σχεδόν αόρατος
Η σημερινή φάση του εμφυλίου άρχισε μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 2021, όταν ο στρατηγός Μιν Αούνγκ Χλάινγκ ανέτρεψε την εκλεγμένη κυβέρνηση της Αούνγκ Σαν Σου Τσι.
Έκτοτε η Μιανμάρ έχει βυθιστεί σε έναν πόλεμο εξαιρετικής αγριότητας. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που επικαλείται το Bloomberg Businessweek, περίπου 100.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί.
Ο στρατός έχει κατηγορηθεί για εμπρησμούς χωριών, σφαγές αμάχων, σεξουαλική βία και επιθέσεις με μαχητικά αεροσκάφη και drones ακόμη και σε σχολεία και κλινικές. Εγκλήματα έχουν διαπράξει και ένοπλες αντάρτικες ομάδες. Εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει τα σπίτια τους.
Κι όμως, σε αντίθεση με την Ουκρανία ή τη Μέση Ανατολή, ο πόλεμος της Μιανμάρ σπάνια βρίσκεται στην κορυφή της διεθνούς επικαιρότητας.
Ένας λόγος είναι η πολυπλοκότητα. Δεν υπάρχουν δύο σαφή στρατόπεδα. Υπάρχουν δεκάδες ένοπλες οργανώσεις, εθνοτικές πολιτοφυλακές, ομάδες υπέρ της δημοκρατίας, τοπικοί στρατοί και παραστρατιωτικές δυνάμεις, που άλλοτε συνεργάζονται και άλλοτε στρέφονται η μία εναντίον της άλλης.
Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος λόγος που κάνει αυτόν τον πόλεμο διαφορετικό. Κάτω από το έδαφος της Μιανμάρ βρίσκεται ένας τεράστιος πλούτος.
Ρουμπίνια, νεφρίτης, χρυσός και σπάνιες γαίες
Η Μιανμάρ είναι μία από τις πλουσιότερες χώρες στον κόσμο σε φυσικούς πόρους. Διαθέτει φυσικό αέριο, χαλκό, άνθρακα, πολύτιμη ξυλεία, χρυσό, κασσίτερο και πολύτιμους λίθους. Και διαθέτει κάτι ακόμη πιο κρίσιμο για τη σύγχρονη παγκόσμια οικονομία: σπάνιες γαίες.
Η χώρα είναι ο τέταρτος μεγαλύτερος προμηθευτής παγκοσμίως. Στα βόρεια, η Kachin Independence Army κατέλαβε μετά το πραξικόπημα μεγάλες εκτάσεις της πολιτείας Kachin, μαζί με ορυχεία σπάνιων γαιών κοντά στα κινεζικά σύνορα.
Ξαφνικά, μια τοπική ένοπλη οργάνωση έγινε σημαντικός κρίκος στην παγκόσμια αγορά του δυσπροσίου και του τερβίου.
Πρόκειται για μέταλλα απαραίτητα στους κινητήρες ηλεκτρικών οχημάτων και στις ανεμογεννήτριες.
Τα μεταλλεύματα φορτώνονται σε φορτηγά, περνούν στην Κίνα, επεξεργάζονται εκεί και καταλήγουν στην παγκόσμια αυτοκινητοβιομηχανία και στις αλυσίδες ανανεώσιμης ενέργειας.
Με άλλα λόγια, μια μάχη σε μια απομακρυσμένη κοιλάδα της Μιανμάρ μπορεί να έχει οικονομική σημασία για ένα εργοστάσιο ηλεκτρικών αυτοκινήτων χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Η πράσινη πέτρα που αξίζει δισεκατομμύρια
Και μετά υπάρχει ο νεφρίτης. Γύρω από την πόλη Hpakant βρίσκονται μερικά από τα σημαντικότερα κοιτάσματα jade στον κόσμο.
Στις αγορές του Mandalay, ακατέργαστες πέτρες φτάνουν καθημερινά από τις εμπόλεμες περιοχές.
Έμποροι τις φωτίζουν με ειδικούς φακούς, αναζητώντας στο εσωτερικό τους το έντονο «Imperial green» που λατρεύει η κινεζική αγορά.
Η καλύτερη ποιότητα μπορεί να πουληθεί για εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια. Η Global Witness είχε υπολογίσει ήδη από το 2015 ότι η παραγωγή νεφρίτη της Μιανμάρ μπορεί να άξιζε έως και 31 δισ. δολάρια τον χρόνο. Και κάθε κομμάτι αυτής της πέτρας περνά μέσα από έναν άτυπο μηχανισμό φορολόγησης του πολέμου.
Πληρώνεις και τους αντάρτες και τον στρατό
Ένας έμπορος στο Mandalay περιέγραψε στο Businessweek πώς λειτουργεί το σύστημα. Εάν μια πολύτιμη πέτρα προέρχεται από περιοχή που ελέγχει η KIA, η οργάνωση μπορεί να λαμβάνει περίπου 5% της αξίας της. Στη συνέχεια, το φορτίο πρέπει να περάσει από περιοχές που ελέγχει ο κυβερνητικός στρατός.
Και εκεί πληρώνεται νέο τίμημα. Η παράνομη διακίνηση μπορεί να κοστίσει ακόμη περισσότερο, επειδή απαιτεί δωροδοκίες σε μεμονωμένους μαχητές. Το σύστημα είναι σχεδόν κυνικά λειτουργικό.
Κερδίζουν και οι δύο πλευρές. Και αυτή ίσως είναι μία από τις πιο σκοτεινές αλήθειες του πολέμου της Μιανμάρ.
Οι αντίπαλοι μπορεί να πολεμούν μεταξύ τους, αλλά το εμπόριο συχνά συνεχίζει να χρηματοδοτεί και τους δύο.
Κάθε δρόμος έχει διόδια πολέμου
Το ίδιο συμβαίνει με σχεδόν κάθε προϊόν.
- Ρουμπίνια.
- Ξυλεία teak.
- Χρυσός.
- Τρόφιμα.
- Καταναλωτικά αγαθά.
Ένας οδηγός φορτηγού που μεταφέρει αναψυκτικά και τρόφιμα προς το Hpakant περιέγραψε μια διαδρομή 560 χιλιομέτρων στην οποία κάθε ταξίδι εξαρτάται από το ποιος πολεμά ποιον. Όταν αρχίζουν οι μάχες, σβήνει φώτα και μηχανή και περιμένει στην άκρη του δρόμου.
Όταν σταματήσει η ανταλλαγή πυρών, έρχεται η ώρα της πληρωμής. Αντάρτες ή στρατιώτες ζητούν χρήματα για να επιτρέψουν στο φορτηγό να συνεχίσει. Το ελάχιστο μπορεί να είναι περίπου 600.000 kyat, περί τα 140 δολάρια.
Ο πόλεμος έχει δημιουργήσει ουσιαστικά ένα σύστημα διοδίων. Και όποιος ελέγχει τον δρόμο, εισπράττει.
Μια πρωτεύουσα-φρούριο μέσα σε μια κατεστραμμένη χώρα
Ελάχιστα από αυτά τα χρήματα καταλήγουν στον μέσο πολίτη. Η Μιανμάρ έχει βυθιστεί στη φτώχεια, ξένες εταιρείες έχουν φύγει, το ηλεκτρικό κόβεται για ώρες, το Ίντερνετ λειτουργεί αποσπασματικά. Κυβερνητικά firewalls μπλοκάρουν εφαρμογές επικοινωνίας, ενώ μετά τη δύση του ήλιου, δρόμοι που κάποτε έσφυζαν από ζωή αδειάζουν.
Και στο κέντρο όλων βρίσκεται η Naypyidaw. Η πρωτεύουσα που χτίστηκε το 2005 μοιάζει περισσότερο με στρατιωτική εγκατάσταση παρά με κανονική πόλη. Τεράστιοι δρόμοι, κυβερνητικά συγκροτήματα, σημεία ελέγχου, κάμερες κινεζικής κατασκευής.
Ένας από τους κεντρικούς δρόμους έχει 20 λωρίδες κυκλοφορίας. Σχεδιάστηκε, μεταξύ άλλων, έτσι ώστε μία εξέγερση στους δρόμους να είναι εξαιρετικά δύσκολο να οργανωθεί.
Ενώ μεγάλο μέρος της χώρας ζει χωρίς ρεύμα και καύσιμα, στην πρωτεύουσα η χούντα διοργανώνει στρατιωτικές παρελάσεις με τεθωρακισμένα, πυροβολικό, ελικόπτερα και MiG-29.
Η εικόνα ισχύος είναι απαραίτητη. Γιατί στην πραγματικότητα η χούντα ελέγχει λιγότερο από το μισό της χώρας.
Ο στρατός είναι και επιχειρηματικός όμιλος
Στη Μιανμάρ, όπως προκύπτει από το ρεπορτάζ του Bloomberg, ο στρατός δεν είναι απλώς στρατός. Είναι και οικονομική αυτοκρατορία.
Εν ενεργεία και απόστρατοι αξιωματικοί συνδέονται με επιχειρήσεις από τον τραπεζικό κλάδο και τις τηλεπικοινωνίες έως τα ορυχεία και τις ζυθοποιίες. «Κάθε στρατηγός είναι πλούσιος», λέει ένας βετεράνος ακτιβιστής υπέρ της δημοκρατίας.
Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η πολιτική και η οικονομία είναι αδύνατο να διαχωριστούν. Ο έλεγχος του κράτους σημαίνει πρόσβαση στον πλούτο. Και ο έλεγχος μιας περιοχής σημαίνει έλεγχο των ορυχείων, των δρόμων και των φόρων της.
Η Κίνα παίζει και με τις δύο πλευρές
Πάνω από όλο αυτό το σύστημα πλανάται ένας κρίσιμος εξωτερικός παράγοντας. Η Κίνα.
Το Πεκίνο στηρίζει επισήμως τη χούντα, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί σχέσεις με αρκετές αντάρτικες οργανώσεις στα σύνορα.
Ο λόγος είναι πρακτικός. Η Κίνα θέλει σταθερότητα στα σύνορά της και απρόσκοπτη πρόσβαση στα εμπορεύματα που χρειάζεται. Όταν το 2023 μια συμμαχία ανταρτών άρχισε να σημειώνει θεαματικές στρατιωτικές επιτυχίες και να απειλεί ζωτικής σημασίας εμπορικούς διαδρόμους, το Πεκίνο παρενέβη.
Μεσολάβησε για εκεχειρίες και πίεσε τους αντάρτες να σταματήσουν την προέλασή τους. Τελικά, μέρος των περιοχών που είχαν καταλάβει – μεταξύ αυτών και το Mogok – πέρασε ξανά στον έλεγχο της χούντας.
Στη Μιανμάρ, ο χάρτης του πολέμου δεν χαράσσεται μόνο με στρατιωτικούς υπολογισμούς. Χαράσσεται και με εμπορικούς.
Η Αμερική κοιτά τις σπάνιες γαίες
Τώρα η χούντα επιχειρεί να ανοίξει και έναν δίαυλο προς την Ουάσιγκτον. Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ έχει έναν προφανή λόγο να ενδιαφέρεται: τις σπάνιες γαίες.
Το καθεστώς έχει ήδη προσλάβει εταιρείες lobbying στις ΗΠΑ για να αποκαταστήσει την εικόνα του και να προωθήσει την επαναπροσέγγιση. Η κίνηση αποκαλύπτει το γεωπολιτικό στοίχημα.
Όποιος θέλει πρόσβαση στους πόρους της Μιανμάρ πρέπει να συνομιλήσει είτε με τη χούντα είτε με τις ένοπλες οργανώσεις που ελέγχουν τις περιοχές όπου βρίσκονται. Και συχνά και με τους δύο.
Η πιο σκοτεινή βιομηχανία: Απάτες 15 δισ. δολαρίων
Υπάρχει όμως και ένας πλούτος που δεν βρίσκεται κάτω από το έδαφος. Βρίσκεται πίσω από οθόνες υπολογιστών.
Στα σύνορα με την Ταϊλάνδη έχουν αναπτυχθεί γιγαντιαία συγκροτήματα όπου λειτουργούν scam centers.
Πρόκειται για οργανωμένα κέντρα ηλεκτρονικής απάτης, όπου χιλιάδες εργαζόμενοι επικοινωνούν με θύματα σε ολόκληρο τον κόσμο και τα πείθουν να στείλουν χρήματα σε ψεύτικες επενδύσεις ή ανύπαρκτους ερωτικούς συντρόφους.
Πολλοί από τους εργαζόμενους είναι θύματα trafficking. Έχουν στρατολογηθεί με ψεύτικες αγγελίες, κρατούνται ουσιαστικά αιχμάλωτοι και ξυλοκοπούνται εάν αρνηθούν να συνεχίσουν.
Το US Institute of Peace είχε εκτιμήσει ότι στη Μιανμάρ εργάζονταν περίπου 120.000 άνθρωποι σε τέτοιες επιχειρήσεις.
Τα έσοδα; Πάνω από 15 δισ. δολάρια τον χρόνο.
Σύμφωνα με τον Ρίτσαρντ Χόρσεϊ του International Crisis Group, τα scam centers αποτελούν πιθανότατα τη μεγαλύτερη ενιαία πηγή εσόδων στη χώρα.
