Το δολάριο θεωρείται σήμερα σχεδόν αυτονόητα το παγκόσμιο νόμισμα. Τι θα γινόταν όμως αν δεν ήταν; Αν οι διεθνείς συναλλαγές δεν γίνονταν ποτέ σε δολάρια, αλλά σε ένα ουδέτερο παγκόσμιο νόμισμα που δεν θα ανήκε σε καμία χώρα;
Λίγοι γνωρίζουν ότι αυτή η προοπτική βρέθηκε πολύ κοντά στο να γίνει πραγματικότητα.
Στις 9 Ιουλίου 1944, στις τελευταίες κρίσιμες διαπραγματεύσεις της Διάσκεψης του Μπρέτον Γουντς, διεξάγεται μία από τις σημαντικότερες οικονομικές αναμετρήσεις του 20ού αιώνα. Από τη μία πλευρά βρίσκεται ο μεγαλύτερος ίσως οικονομολόγος της εποχής, ο Βρετανός Τζον Μέιναρντ Κέινς. Από την άλλη, ο Αμερικανός αξιωματούχος του υπουργείου Οικονομικών Χάρι Ντέξτερ Γουάιτ.
Η σύγκρουσή τους δεν αφορά μόνο την ίδρυση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Αφορά το ποιος θα καθορίσει τους κανόνες της παγκόσμιας οικονομίας για τις επόμενες δεκαετίες.
Και τελικά, ποιο νόμισμα θα κυβερνά τον κόσμο.
Το νόμισμα που δεν γεννήθηκε ποτέ
Ο Κέινς είχε μια επαναστατική ιδέα. Αντί κάθε χώρα να εξαρτάται από το νόμισμα μιας άλλης, πρότεινε τη δημιουργία ενός διεθνούς υπερεθνικού νομίσματος, του Bancor.
Το Bancor δεν θα κυκλοφορούσε στις τσέπες των πολιτών. Θα χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά από τις κεντρικές τράπεζες για τις διεθνείς συναλλαγές, λειτουργώντας ως κοινό σημείο αναφοράς για το παγκόσμιο εμπόριο.
Στόχος του ήταν να εξαλειφθεί ένα πρόβλημα που ταλαιπωρούσε διαρκώς την παγκόσμια οικονομία: η εξάρτηση από το νόμισμα μιας υπερδύναμης.
Στο όραμά του, ούτε οι ελλειμματικές ούτε οι πλεονασματικές χώρες θα μπορούσαν να συσσωρεύουν ανεξέλεγκτες ανισορροπίες. Όλες θα είχαν κίνητρο να διατηρούν ισορροπημένο ισοζύγιο πληρωμών.
Γιατί νίκησαν οι Αμερικανοί
Το σχέδιο ήταν οικονομικά πρωτοποριακό. Πολιτικά, όμως, ήταν σχεδόν αδύνατο να επικρατήσει. Το 1944 η Βρετανία είχε εξαντληθεί οικονομικά από τον πόλεμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, είχαν εξελιχθεί στον μεγαλύτερο πιστωτή του κόσμου και διέθεταν περίπου τα δύο τρίτα των παγκόσμιων αποθεμάτων χρυσού.
Ο Χάρι Ντέξτερ Γουάιτ γνώριζε ότι η πραγματική δύναμη βρισκόταν πλέον στην Ουάσιγκτον.
Αντί για το Bancor, πρότεινε ένα σύστημα στο οποίο όλα τα νομίσματα θα συνδέονταν με το δολάριο και το δολάριο με τον χρυσό, με ισοτιμία 35 δολάρια ανά ουγγιά.
Η αμερικανική πρόταση επικράτησε. Το αποτέλεσμα δεν ήταν μόνο η δημιουργία του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Ήταν η γέννηση της εποχής του δολαρίου.
Η μεγαλύτερη νίκη χωρίς μία σφαίρα
Η διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς θεωρείται από πολλούς η μεγαλύτερη γεωοικονομική νίκη των Ηνωμένων Πολιτειών. Χωρίς στρατιωτική επιβολή, η Ουάσιγκτον κατάφερε να μετατρέψει το εθνικό της νόμισμα στο βασικό εργαλείο του παγκόσμιου εμπορίου, των επενδύσεων και των διεθνών αποθεμάτων.
Από εκείνη τη στιγμή και μετά, όποιος ήλεγχε το δολάριο αποκτούσε τεράστια επιρροή στην παγκόσμια οικονομία.
Η επιρροή αυτή συνεχίζει να καθορίζει τις διεθνείς εξελίξεις μέχρι σήμερα.
Το Bancor επιστρέφει… κάθε φορά που αμφισβητείται το δολάριο
Ο Κέινς έχασε τη μάχη του 1944. Η ιδέα του, όμως, δεν πέθανε ποτέ.
Κάθε φορά που αναζωπυρώνεται η συζήτηση για την κυριαρχία του δολαρίου, την αποδολαριοποίηση, την ενίσχυση των BRICS ή τη δημιουργία νέων διεθνών συστημάτων πληρωμών, το Bancor επιστρέφει στη δημόσια συζήτηση ως η μεγάλη χαμένη ευκαιρία.
Ίσως γι’ αυτό η σημαντικότερη κληρονομιά του Μπρέτον Γουντς δεν είναι μόνο οι θεσμοί που δημιούργησε. Είναι το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό οκτώ δεκαετίες αργότερα:
Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος αν, εκείνο τον Ιούλιο του 1944, είχε επικρατήσει ο Κέινς αντί για το δολάριο;
