Μέσα στο ημίφως ενός εργαστηρίου στο Παρίσι, ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Ένας 63χρονος επιστήμονας κρατά στα χέρια του μια σύριγγα με ένα διαυγές υγρό που κανείς άνθρωπος δεν έχει δεχθεί ποτέ στο σώμα του. Απέναντί του βρίσκεται ένα αγόρι μόλις εννέα ετών.
Ο μικρός Ζοζέφ Μάιστερ έχει ταξιδέψει σχεδόν εξακόσια χιλιόμετρα από το χωριό του στην Αλσατία μαζί με τη μητέρα του. Δύο ημέρες νωρίτερα, ένας λυσσασμένος σκύλος τον έχει κατασπαράξει. Οι γιατροί μετρούν δεκατέσσερις βαθιές δαγκωματιές στα χέρια, στα πόδια και στον κορμό του. Τα τραύματα έχουν καθαριστεί όσο καλύτερα γίνεται. Όμως όλοι γνωρίζουν ότι η πραγματική απειλή δεν βρίσκεται πλέον πάνω στο δέρμα του παιδιού.
Έχει ήδη περάσει μέσα του. Ο άνθρωπος που κρατά τη σύριγγα δεν είναι γιατρός. Είναι χημικός. Είναι μικροβιολόγος. Είναι ο άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην προσπάθεια να αποδείξει ότι οι μεγαλύτεροι δολοφόνοι της ανθρωπότητας είναι αόρατοι.
Ονομάζεται Λουί Παστέρ. Ξέρει ότι η ουσία που κρατά στα χέρια του μπορεί να σώσει το παιδί.
Ξέρει όμως και κάτι ακόμη. Αν αποτύχει, δεν θα πεθάνει μόνο ο μικρός Ζοζέφ. Θα καταρρεύσει και το επιστημονικό έργο μιας ολόκληρης ζωής.
Για λίγα δευτερόλεπτα επικρατεί απόλυτη σιωπή. Ύστερα η πρώτη ένεση γίνεται.
Κανείς μέσα σε εκείνο το δωμάτιο δεν μπορεί ακόμη να φανταστεί ότι μόλις ξεκινά μία από τις σημαντικότερες επαναστάσεις στην ιστορία της ιατρικής. Το ημερολόγιο γράφει 6 Ιουλίου 1885.
Η ασθένεια που δεν συγχωρεί κανέναν
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η λέξη «λύσσα» προκαλεί πανικό. Δεν υπάρχει θεραπεία.
Δεν υπάρχει εμβόλιo, dεν υπάρχει δεύτερη ευκαιρία. Οι άνθρωποι γνωρίζουν πως αν ένας λυσσασμένος σκύλος σε δαγκώσει, μπορεί να συνεχίσεις να ζεις για εβδομάδες ή ακόμη και μήνες χωρίς κανένα σύμπτωμα. Η ζωή μοιάζει να επιστρέφει στους φυσιολογικούς της ρυθμούς και η ελπίδα ξαναγεννιέται.
Είναι όμως μια ψεύτικη ελπίδα. Γιατί όταν ο ιός φτάσει στον εγκέφαλο, αρχίζει ένας εφιάλτης που κανένας γιατρός της εποχής δεν μπορεί να σταματήσει.
Οι πρώτοι πυρετοί ακολουθούνται από αφόρητους πόνους, σπασμούς και παραισθήσεις. Ο ασθενής διψά, αλλά δεν μπορεί να πιει νερό. Κάθε προσπάθεια κατάποσης προκαλεί βίαιες συσπάσεις στον λαιμό. Από εκεί γεννιέται και η πιο γνωστή εικόνα της νόσου: η υδροφοβία.
Το τέλος είναι σχεδόν πάντοτε το ίδιο. Ο θάνατος. Η θνητότητα, από τη στιγμή που εμφανίζονται συμπτώματα, αγγίζει ουσιαστικά το 100%.
Δεν υπάρχει άλλη ασθένεια που να προκαλεί τόσο τρόμο. Οι γονείς φοβούνται να αφήσουν τα παιδιά να παίξουν στους δρόμους. Οι τοπικές αρχές διατάζουν τη θανάτωση αδέσποτων σκύλων με το πρώτο σημάδι επιθετικότητας. Οι εφημερίδες γεμίζουν με ιστορίες ανθρώπων που μέσα σε λίγες εβδομάδες μετατρέπονται από υγιείς σε καταδικασμένους.
Η λύσσα δεν σκοτώνει μόνο. Τρομοκρατεί. Και ακριβώς αυτόν τον τρόμο προσπαθεί να νικήσει ο Λουί Παστέρ.
Το μεγαλύτερο στοίχημα της ζωής του
Ο Παστέρ δεν φτάνει τυχαία μπροστά στον μικρό Ζοζέφ. Εδώ και χρόνια εργάζεται ακούραστα πάνω στη θεωρία ότι οι μικροοργανισμοί προκαλούν ασθένειες, ανατρέποντας αντιλήψεις αιώνων. Έχει ήδη σώσει τη γαλλική βιομηχανία μεταξιού, έχει αναπτύξει μεθόδους που θα οδηγήσουν στην παστερίωση και έχει δημιουργήσει πειραματικά εμβόλια για ζώα.
Η λύσσα, όμως, είναι διαφορετική. Ο ιός δεν φαίνεται καν στο μικροσκόπιο της εποχής.
Ο Παστέρ δοκιμάζει επί χρόνια διαφορετικές μεθόδους σε σκύλους και κουνέλια. Αναζητά έναν τρόπο να εξασθενήσει τον ιό χωρίς να του αφαιρέσει την ικανότητα να «εκπαιδεύει» το ανοσοποιητικό σύστημα. Σιγά σιγά πιστεύει ότι τον έχει βρει. Αλλά υπάρχει ένα τεράστιο εμπόδιο.
Η μέθοδος δεν έχει δοκιμαστεί ποτέ σε άνθρωπο.
Όταν η μητέρα του Ζοζέφ χτυπά την πόρτα του εργαστηρίου του, ο Παστέρ δεν βιάζεται να απαντήσει. Δεν αποφασίζει μόνος του. Συμβουλεύεται δύο από τους κορυφαίους γιατρούς της Γαλλίας. Η κατάσταση του παιδιού αξιολογείται προσεκτικά.
Το συμπέρασμα είναι σκληρό. Αν δεν γίνει τίποτα, οι πιθανότητες επιβίωσης είναι ελάχιστες. Για πρώτη φορά, η επιστήμη καλείται να ρισκάρει πάνω σε έναν άνθρωπο όχι επειδή είναι βέβαιη ότι θα πετύχει, αλλά επειδή γνωρίζει ότι η αδράνεια ισοδυναμεί σχεδόν με βέβαιο θάνατο.
Η πρώτη ένεση ακολουθείται από δεύτερη, ύστερα από τρίτη. Και μετά από άλλη μία.
Για δέκα ημέρες ο μικρός Ζοζέφ επιστρέφει καθημερινά στο εργαστήριο. Κάθε φορά ο Παστέρ τον παρακολουθεί με αγωνία. Δεν ξέρει αν σώζει το παιδί ή αν βαδίζει προς τη μεγαλύτερη αποτυχία της ζωής του.
Η στιγμή που αλλάζει την ιστορία της ιατρικής
Οι ημέρες περνούν βασανιστικά αργά. Κανείς δεν πανηγυρίζει. Κανείς δεν τολμά να μιλήσει για επιτυχία.
Η λύσσα είναι ύπουλη. Μπορεί να χρειαστούν εβδομάδες μέχρι να δείξει το πραγματικό της πρόσωπο. Ο Παστέρ γνωρίζει ότι κάθε πρωί που ξημερώνει χωρίς συμπτώματα είναι μια μικρή νίκη, αλλά όχι ακόμη η τελική.
Ο Ζοζέφ, όμως, συνεχίζει να παίζει. Συνεχίζει να τρώει. Συνεχίζει να γελά. Οι εβδομάδες γίνονται μήνες και ο εφιάλτης που όλοι περίμεναν δεν έρχεται ποτέ. Το παιδί που θεωρείται σχεδόν καταδικασμένο ζει.
Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, ένας άνθρωπος που έχει εκτεθεί στη λύσσα σώζεται χάρη σε έναν προληπτικό εμβολιασμό που γίνεται μετά τη μόλυνση. Είναι μια ιδέα σχεδόν αδιανόητη για την εποχή: ότι η επιστήμη μπορεί να προλάβει τον θάνατο ακόμη και όταν ο ιός έχει ήδη μπει στον οργανισμό.
Η είδηση εξαπλώνεται στην Ευρώπη με ταχύτητα που θυμίζει τις μεγάλες ανακαλύψεις της εποχής. Στην αρχή επικρατεί δυσπιστία. Έπειτα περιέργεια. Και πολύ σύντομα θαυμασμός.
Άνθρωποι που έχουν δεχθεί δάγκωμα από λυσσασμένα ζώα αρχίζουν να ταξιδεύουν από κάθε γωνιά της Ευρώπης προς το Παρίσι. Κάποιοι διασχίζουν σύνορα με τρένα και άμαξες, άλλοι πουλούν περιουσίες για να πληρώσουν το ταξίδι. Όλοι κυνηγούν την ίδια ελπίδα.
Μια θέση στο εργαστήριο του Λουί Παστέρ. Μέσα σε λίγα χρόνια, χιλιάδες άνθρωποι θα περάσουν από εκεί αναζητώντας μια θεραπεία που μέχρι χθες δεν υπήρχε καν στη φαντασία της ιατρικής.
Από ένα παιδί γεννιέται μια νέα εποχή
Η επιτυχία του Ζοζέφ Μάιστερ μεταμορφώνει τον Λουί Παστέρ από σπουδαίο επιστήμονα σε παγκόσμιο σύμβολο. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα, που μέχρι τότε παρακολουθεί με επιφυλάξεις τη θεωρία των μικροβίων, αρχίζει να αποδέχεται ότι η πρόληψη μπορεί να γίνει ισχυρότερο όπλο από τη θεραπεία.
Δωρεές καταφθάνουν από κυβερνήσεις, πανεπιστήμια και απλούς πολίτες.
Το 1888 ιδρύεται στο Παρίσι το Ινστιτούτο Παστέρ, που σύντομα εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα ερευνητικά κέντρα του κόσμου. Από τα εργαστήριά του θα γεννηθούν τις επόμενες δεκαετίες ανακαλύψεις που θα αλλάξουν την πορεία της βιολογίας, της μικροβιολογίας και της ανοσολογίας.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι κάτι βαθύτερο. Για πρώτη φορά η ανθρωπότητα καταλαβαίνει ότι δεν είναι καταδικασμένη να περιμένει παθητικά μια επιδημία.
Μπορεί να την προλάβει. Η ιδέα του εμβολιασμού αποκτά νέα διάσταση και ανοίγει τον δρόμο για μια επανάσταση που θα σώσει αμέτρητες ζωές τον 20ό αιώνα: από τη διφθερίτιδα και τον τέτανο μέχρι την πολιομυελίτιδα, την ιλαρά και δεκάδες ακόμη ασθένειες που κάποτε θέριζαν ολόκληρες κοινωνίες.
Είναι δύσκολο να υπολογίσει κανείς πόσα εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα επειδή εκείνο το καλοκαίρι του 1885 ένας επιστήμονας τόλμησε να πιστέψει περισσότερο στα δεδομένα του παρά στον φόβο του.
Η μεγαλύτερη νίκη δεν ήταν μόνο απέναντι στη λύσσα
Ο μικρός Ζοζέφ μεγαλώνει. Εργάζεται αργότερα ως φύλακας στο Ινστιτούτο Παστέρ, το ίδρυμα που υπάρχει χάρη στην επιτυχία της θεραπείας που του έσωσε τη ζωή. Για εκείνον, το κτίριο δεν είναι απλώς ένας χώρος εργασίας. Είναι το μέρος όπου απέκτησε μια δεύτερη ευκαιρία.
Όσο για τη λύσσα, δεν εξαφανίζεται. Παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις πιο επικίνδυνες ιογενείς νόσους. Εξακολουθεί να προκαλεί δεκάδες χιλιάδες θανάτους κάθε χρόνο, κυρίως σε περιοχές όπου η πρόσβαση στον εμβολιασμό είναι περιορισμένη.
Η διαφορά είναι ότι πλέον η ανθρωπότητα γνωρίζει πώς να την αντιμετωπίσει. Κάθε φορά που ένας άνθρωπος δέχεται δάγκωμα από ύποπτο ζώο και λαμβάνει έγκαιρα προφυλακτική αγωγή, ακολουθεί στην πραγματικότητα το μονοπάτι που χαράχτηκε εκείνο το απόγευμα της 6ης Ιουλίου 1885.
Εκείνη την ημέρα, μέσα σε ένα ήσυχο εργαστήριο του Παρισιού, δεν σώζεται μόνο ένα παιδί. Σώζεται μια ιδέα. Η ιδέα ότι ακόμη και απέναντι στον πιο τρομακτικό θάνατο, η επιστήμη μπορεί να αρνηθεί να παραδοθεί.
