Μετά από μια τεράστια αναμονή στον έλεγχο του αεροδρομίου της Βιέννης και μια μεγάλη καθυστέρηση στην επιβίβαση για την πτήση της επιστροφής, στάθηκα σε ένα κατάστημα Τύπου. Το μάτι μου έπεσε στο εξώφυλλο ενός βιβλίου με τίτλο Travel is Broken: Γιατί τα ταξίδια συχνά απογοητεύουν και πώς μπορούμε να τα ανακαλύψουμε ξανά (εκδ. Kösel). Ξεφυλλίζοντάς το, είδα την περιγραφή αυτού που ζούσα τώρα: «Στο αεροδρόμιο, είσαι γεμάτος ενέργεια, χωρίς στην πραγματικότητα να είσαι ξύπνιος ή σε εγρήγορση. Περιμένεις στην ουρά στο γκισέ. Ο τύπος μπροστά σου είναι έξαλλος, επειδή η κράτηση της θέσης του δεν πήγε όπως ήθελε. Από πίσω, κάποιος σπρώχνει τη βαλίτσα του πάνω στις φτέρνες σου. Μετά ο έλεγχος ασφαλείας, κι άλλη αναμονή. Ήρθες πολύ νωρίς για να μην πάει τίποτα στραβά. […] Μια ματιά στην οθόνη, ένας τελευταίος έλεγχος της πτήσης και της πύλης. Και τότε γράφει: καθυστέρηση. Εκνευριζόμαστε αμέσως και υπολογίζουμε πόσο από τον χρόνο των διακοπών μας θα μας κοστίσει η καθυστέρηση. […] Δεν είναι εκπληκτικό το ότι το ταξίδι προς έναν προορισμό διακοπών, ενώ προκαλεί προσμονή και ευφορία, παρουσιάζεται επίσης σταθερά και επανειλημμένα ως πηγή έντασης και απογοήτευσης, ακόμα και πριν αρχίσει όλη η διασκέδαση;».
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, επικοινώνησα με τον συγγραφέα του. Ο Φίλιπ Λάαγκε εργάζεται ως ταξιδιωτικός δημοσιογράφος σε διάφορα γερμανικά μέσα, μεταξύ των οποίων το περιοδικό Der Spiegel, και έχει γράψει τέσσερα βιβλία που στέκονται με διορατικότητα, χιούμορ και κριτική απέναντι στη βιομηχανία του ταξιδιού. Στην τελευταία του δουλειά, ο Λάαγκε εξετάζει την παράδοξη κατάσταση της σύγχρονης περιπλάνησης: αναζητούμε το αυθεντικό, αλλά ακολουθούμε όλοι τις ίδιες προτάσεις· θέλουμε να χαθούμε, αλλά έχουμε ήδη προγραμματίσει κάθε λεπτό· φεύγουμε για να ξεκουραστούμε, αλλά παίρνουμε μαζί μας όλη την πίεση από την οποία προσπαθούμε να απομακρυνθούμε. Άραγε, ήρθε το τέλος των ταξιδιών όπως τα ξέραμε;
Το FOMO υπάρχει παντού
«Το ταξίδι μάς υπόσχεται ελευθερία, αλλά δημιουργεί νέους περιορισμούς», διευκρινίζει ο Λάαγκε. «Υπόσχεται μια κοσμοπολίτικη εμπειρία, αλλά σε ορισμένα μέρη προκαλεί εκτόπιση των ντόπιων, σκουπίδια, οργή ενάντια στους επισκέπτες. Υπόσχεται ατομικότητα, αλλά εκατομμύρια άνθρωποι στέκονται στο ίδιο σημείο με θέα. Και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εντείνουν την πίεση, επειδή μετατρέπουν τη λαχτάρα μας σε παράσταση για τους ακολούθους».
Μέλος της γενιάς των millennials, ο Λάαγκε παραδέχεται ότι έχει πέσει και ο ίδιος στην παγίδα της υπερκατανάλωσης εμπειριών. «Ανήκω στη γενιά των ταξιδιών, γράφω γι’ αυτή, σίγουρα έχω πάει πολλές φορές σε διάφορα μέρη, για να τα τσεκάρω μετά και μοιράζομαι φωτογραφίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αλλά προσπαθώ, όπως και πολλοί άλλοι, να μειώσω τον χρόνο που περνάω μπροστά στην οθόνη. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να είναι πηγή έμπνευσης, αλλά δεν είναι η πραγματική ζωή. Από αυτή την άποψη, η συγγραφή αυτού του βιβλίου ήταν πολύ διδακτική για μένα. Δεν τα ήξερα όλα από πριν, αλλά ασχολήθηκα με μελέτες και κοινωνιολογικές θεωρίες. Και αποφάσισα να ακολουθώ τις δικές μου γνώσεις, πιο συχνά και με μεγαλύτερη συνέπεια στο μέλλον. Εν ολίγοις, όχι άλλες επισκέψεις σε μητροπόλεις μέσα σε τρεις μέρες».
Η αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να επιλέγουμε, να προλαβαίνουμε και να αξιοποιούμε κάθε δυνατότητα που έχουμε μπροστά μας δημιουργεί μια πίεση που μας αποπροσανατολίζει από την πραγματική ξεκούραση. «Όποιος πηγαίνει στην Αθήνα δεν πηγαίνει στη Λισαβόνα. Όποιος βρίσκεται στη Σαντορίνη χάνει την Πελοπόννησο. Οι απεριόριστες επιλογές δημιουργούν την αίσθηση ότι κάπου αλλού θα μπορούσε να είναι ακόμα καλύτερα. Έτσι δημιουργείται το ταξιδιωτικό FOMO, το Fear of Missing Out. Δεν είναι μόνο ο φόβος να χάσουμε κάτι, αλλά και να οργανώσουμε λάθος τη ζωή μας. Και επειδή πρέπει να βιώνουμε όλο και περισσότερα σε λιγότερο χρόνο για να συμβαδίσουμε με τις πολλές δυνατότητες, σπάνια αφιερώνουμε μεγαλύτερο διάστημα σε ένα μέρος. Αυτό μας εμποδίζει να ζήσουμε εμπειρίες που θα μείνουν αξέχαστες».
Σημασία δεν έχει ο προορισμός
Η ανάγκη να χωρέσουμε όσο το δυνατόν περισσότερα σε ένα ταξίδι συνδέεται και με έναν ακόμα παράγοντα: την αδυναμία μας να αποσυνδεθούμε πραγματικά. Κάθε φορά που ταξιδεύω, χρησιμοποιώ πια ολοένα και λιγότερο το smartphone. Έχοντας σβήσει τις ειδοποιήσεις από τα κοινωνικά δίκτυα, το χρησιμοποιώ κυρίως ως χάρτη και κάμερα, προσπαθώντας να δημιουργήσω μια απόσταση από τον ψηφιακό κόσμο και την καθημερινότητά μου στην Αθήνα.
Ωστόσο, όπως υποστηρίζει ο Λάαγκε, η αγωνία να ζήσουμε τη «σωστή» εμπειρία δεν αφήνει χώρο στην έκπληξη. Η ανάγκη για έλεγχο συνδέεται και με τον παράγοντα της γρήγορης διασύνδεσης, ο οποίος όμως έχει περιορίσει την επίδραση της καβαφικής ρήσης περί σημασίας του ταξιδιού αντί του προορισμού. «Χαίρομαι πολύ που σήμερα δεν χρειάζεται να ταξιδεύει κανείς με πυρετό σε μια ταχυδρομική άμαξα, τρανταζόμενος, σε όλη την Ευρώπη, μόνο και μόνο για να δει την Ιταλία. Αλλά όταν όλα είναι πάντα εύκολα προσβάσιμα, αλλάζει η αντίληψή μας. Όποιος ξεκινά το πρωί από το Βερολίνο και το μεσημέρι πίνει έναν καπουτσίνο στην άλλη άκρη της Ευρώπης, σωματικά δεν έχει σχεδόν συνειδητοποιήσει ότι διέσχισε μια απόσταση. Ο κόσμος συρρικνώνεται πιο γρήγορα από ό,τι μπορεί να το επεξεργαστεί το μυαλό. Ωστόσο, ένα ταξίδι με τρένο, μια πεζοπορία, μια διαδρομή με πλοίο, ακόμη και μια μακρύτερη διαδρομή από τον σταθμό προς το κέντρο, δίνουν βάρος στην άφιξη και κάνουν τον καθένα να πλησιάζει πραγματικά τον τόπο που επισκέπτεται».
Σε καμία από τις 224 σελίδες του βιβλίου ο Λάαγκε δεν υποστηρίζει ότι πρέπει να σταματήσουμε να ταξιδεύουμε, ούτε επιστρατεύει τη νοσταλγία. Αντίθετα, προτείνει δίχως διδακτισμό μια νέα προσέγγιση, βασισμένη λιγότερο στην κατανάλωση εμπειριών και περισσότερο στην προσοχή, στην ταπεινότητα και στη διάθεση να αφεθούμε σε έναν τόπο, χωρίς να περιμένουμε να μας προσφέρει διαρκώς κάτι ξεχωριστό. Σε μια εποχή όπου το ταξίδι συχνά αντιμετωπίζεται ως δικαίωμα, επίτευγμα ή στοιχείο προσωπικού brand, ο ίδιος υπενθυμίζει ότι μπορεί να λειτουργήσει και ως πράξη παρατήρησης και σύνδεσης με τον κόσμο, όπου το ζητούμενο δεν είναι να γίνουμε οι «τέλειοι» ταξιδιώτες, αλλά να έχουμε επίγνωση του τρόπου με τον οποίο μετακινούμαστε.
Το βιβλίο του Φίλιπ Λάαγκε, Travel is broken; Warum Reisen oft enttäuscht und wie wir es neu entdecken können, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Kösel. Για περισσότερες πληροφορίες για τη δουλειά του, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα του, philipplaage.de
