Το Οροπέδιο του Θιβέτ, που υψώνεται περίπου 4.500 μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας με το παγωμένο κλίμα και τα βουνά καλυμμένα από παγετώνες αποτελεί την πηγή των περισσότερων μεγάλων ποταμών της Ασίας — του Κίτρινου Ποταμού, του Γιανγκτσέ, του Γιαρλούνγκ Τσανγκπό (Βραχμαπούτρα) και του Λαντσάνγκ (Μεκόνγκ). Οι ποταμοί αυτοί παρέχουν νερό σε σχεδόν 2 δισεκατομμύρια ανθρώπους συμπεριλαμβανομένων των δύο πολυπληθέστερων χωρών του κόσμου της Κίνας και της Ινδίας.
Για τον λόγο αυτό το Οροπέδιο του Θιβέτ αποκαλείται συχνά «η στέγη του κόσμου», «ο τρίτος πόλος» και «ο υδάτινος πύργος της Ασίας». Τα τελευταία χρόνια όμως, η περιοχή απέκτησε και ένα νέο προσωνύμιο: «ο ενεργειακός πύργος της Ασίας», χάρη στο τεράστιο ανεκμετάλλευτο δυναμικό της στην υδροηλεκτρική ενέργεια.
Αντιμέτωπες με την έλλειψη νερού στις πυκνοκατοικημένες και βιομηχανικές περιοχές της Κίνας, με τις αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες και με την προσπάθεια απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα οι κινεζικές αρχές προωθούν μια σειρά υδροηλεκτρικών έργων στην περιοχή. Τα έργα αυτά όχι μόνο θα αξιοποιήσουν το τεράστιο ενεργειακό δυναμικό του Θιβέτ, αλλά θα προσφέρουν στην Κίνα πρωτοφανή έλεγχο πάνω σε ζωτικές υδάτινες πηγές από τις οποίες εξαρτώνται οι γειτονικές χώρες.
Το σούπερ φράγμα
Το σημαντικότερο έργο είναι το γιγαντιαίο φράγμα Μοτούο (ή Μεντόγκ) στον ποταμό Γιαρλούνγκ Τσανγκπό. Το έργο αναμένεται να ολοκληρωθεί μέσα σε λιγότερο από δέκα χρόνια και θα ξεπεράσει κάθε άλλο υδροηλεκτρικό έργο στον κόσμο, με εκτιμώμενη ετήσια παραγωγή 300 τεραβατωρών ηλεκτρικής ενέργειας. Η παραγωγή αυτή θα είναι τριπλάσια από εκείνη του Φράγματος των Τριών Φαραγγιών, του μεγαλύτερου υδροηλεκτρικού έργου σήμερα, και θα υπερβαίνει τη συνολική καθαρή υδροηλεκτρική παραγωγή των ΗΠΑ το 2024. Το κόστος κατασκευής υπολογίζεται σε περίπου 170 δισ. δολάρια.
Το φράγμα αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης κινεζικής προσπάθειας μετασχηματισμού του φυσικού περιβάλλοντος. «Η σύγχρονη και ισχυρή Κίνα πιστεύει ότι μπορεί να δαμάσει τη φύση. Αυτό ακριβώς προσπαθεί να κάνει» δήλωσε ο ερευνητής Τενζίν Νόργκαϊ από τη Διεθνή Εκστρατεία για το Θιβέτ.
Ωστόσο οι ειδικοί προειδοποιούν ότι το έργο συνεπάγεται τεράστιους κινδύνους τόσο για τους κατοίκους του Θιβέτ όσο και για εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους στην Ινδία το Μπανγκλαντές και άλλες χώρες που διαπερνά ο ποταμός. Η Κίνα είναι ήδη η παγκόσμια πρωταθλήτρια στην κατασκευή φραγμάτων έχοντας δημιουργήσει περίπου 98.000 φράγματα και ταμιευτήρες συμπεριλαμβανομένου του 40% των μεγαλύτερων φραγμάτων του κόσμου.
Το σχέδιο
Το νέο έργο εκμεταλλεύεται πλήρως τη γεωγραφία του Θιβέτ. Ο ποταμός Γιαρλούνγκ Τσανγκπό διασχίζει το βαθύτερο φαράγγι του κόσμου και πραγματοποιεί μια θεαματική καμπή πριν συνεχίσει προς την Ινδία και το Μπανγκλαντές.
Το σχέδιο προβλέπει την εκτροπή του νερού μέσω σειράς σηράγγων που θα διανοιχθούν κάτω από το όρος Ναμτσά Μπάρουα ύψους 7.800 μέτρων. Μέσα σε περίπου 50 χιλιόμετρα σηράγγων το νερό θα κατεβαίνει κατά περίπου 2.000 μέτρα παράγοντας τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας.
Παρά την εντυπωσιακή μηχανική του το έργο αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις. Το Οροπέδιο του Θιβέτ είναι μία από τις πιο σεισμογενείς περιοχές του κόσμου λόγω της σύγκρουσης της ινδικής με την ευρασιατική τεκτονική πλάκα. Πρόσφατοι μεγάλοι σεισμοί έχουν ήδη προκαλέσει ζημιές σε φράγματα της περιοχής.
Οι ειδικοί προειδοποιούν επίσης ότι οι εκτεταμένες εκσκαφές, οι σήραγγες και η δημιουργία μεγάλων ταμιευτήρων μπορούν να προκαλέσουν επιπλέον σεισμική δραστηριότητα.
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ακόμη έναν κίνδυνο. Η επιτάχυνση της τήξης των παγετώνων αυξάνει τον κίνδυνο ξαφνικών πλημμυρών από παγετωνικές λίμνες, ενώ μελλοντικά η μείωση της ροής του ποταμού ενδέχεται να περιορίσει σημαντικά την αποτελεσματικότητα του φράγματος.
Οι επιπτώσεις
Το έργο θα επηρεάσει τις τοπικές κοινότητες του Θιβέτ προκαλώντας μετακινήσεις πληθυσμών και πιθανή απώλεια πολιτιστικών χώρων. Πέρα από το Θιβέτ οι συνέπειες θα γίνουν αισθητές και στις χώρες που εξαρτώνται από το Βραχμαπούτρα.
Ο ποταμός αποτελεί ζωτική πηγή νερού και φυσικών θρεπτικών συστατικών για περισσότερους από 130 εκατομμύρια ανθρώπους. Η Ινδία αντλεί περίπου το 30% των αποθεμάτων γλυκού νερού της από αυτόν ενώ η γεωργία του Μπανγκλαντές βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα νερά του.
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα αφορά τα ιζήματα που μεταφέρει ο ποταμός. Τα ιζήματα λειτουργούν ως φυσικό λίπασμα για τις καλλιέργειες και συμβάλλουν στη διατήρηση του δέλτα Γάγγη-Βραχμαπούτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας. Η μείωση αυτών των ιζημάτων θα μπορούσε να απειλήσει την επισιτιστική ασφάλεια εκατομμυρίων ανθρώπων και να επιταχύνει τις επιπτώσεις της ανόδου της στάθμης της θάλασσας.
Παρότι το έργο παρουσιάζεται ως μέσο απεξάρτησης από τον άνθρακα, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η υδροηλεκτρική ενέργεια δεν είναι απολύτως «πράσινη». Τα μεγάλα φράγματα προκαλούν σημαντικές οικολογικές επιπτώσεις στα ποτάμια οικοσυστήματα. Ορισμένοι επιστήμονες αμφισβητούν ακόμη και την αναγκαιότητα του έργου, δεδομένου ότι το Θιβέτ διαθέτει τεράστιες δυνατότητες παραγωγής ενέργειας από τον άνεμο και τον ήλιο.
Η έλλειψη διαφάνειας από την κινεζική πλευρά έχει εντείνει τις ανησυχίες της Ινδίας και άλλων χωρών. Υπάρχουν φόβοι ότι η Κίνα θα μπορούσε θεωρητικά να χρησιμοποιήσει τον έλεγχο του ποταμού ως γεωπολιτικό εργαλείο. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί ειδικοί θεωρούν ότι η βασική επιδίωξη της Κίνας δεν είναι η «υδροπολιτική πίεση», αλλά η οικονομική ανάπτυξη και η επίτευξη των κλιματικών της στόχων.
Ωστόσο εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης σε σχέση με τους μεγάλους ποταμούς η Κίνα αποκτά αναμφισβήτητα μεγαλύτερη επιρροή στους υδάτινους πόρους της περιοχής. «Πρόκειται για ένα έργο που δίνει στην Κίνα το στρατηγικό πλεονέκτημα» δήλωσε ο ειδικός Τζαγκανάθ Πάντα.
