Για περισσότερο από τρεις αιώνες, η παγκόσμια ισχύς είχε συγκεκριμένη διεύθυνση. Βρισκόταν στα προεδρικά μέγαρα, στα κοινοβούλια, στα υπουργεία Άμυνας και στις κεντρικές τράπεζες.
Σήμερα, ένα αξιοσημείωτο μέρος αυτής της ισχύος μετακινείται αλλού. Σε γραφεία της Σίλικον Βάλεϊ, σε κέντρα δεδομένων, σε δορυφορικά δίκτυα που περιβάλλουν τη Γη και σε εταιρείες που διαθέτουν περισσότερη επιρροή από πολλές κυβερνήσεις.
Ο Ίλον Μασκ είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης. Με περιουσία που υπερβαίνει το ΑΕΠ πολλών αναπτυγμένων οικονομιών και με εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε τομείς στρατηγικής σημασίας – από το διάστημα έως τις τηλεπικοινωνίες και την τεχνητή νοημοσύνη – έχει εξελιχθεί σε κάτι πολύ περισσότερο από έναν επιχειρηματία.
Δεν είναι απλά ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος. Είναι ίσως ο πρώτος ιδιώτης της σύγχρονης εποχής που διαθέτει ισχύ συγκρίσιμη με εκείνη ενός μεγάλου κράτους.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν είναι μόνος.
Η στιγμή που η Starlink έγινε γεωπολιτικός παράγοντας
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία αποκάλυψε για πρώτη φορά σε παγκόσμια κλίμακα τη νέα πραγματικότητα.
Όταν οι τηλεπικοινωνιακές υποδομές της Ουκρανίας δέχθηκαν πλήγματα, το Κίεβο στράφηκε στη Starlink. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, το δορυφορικό δίκτυο της SpaceX μετατράπηκε σε κρίσιμη υποδομή για τον ουκρανικό στρατό, τη δημόσια διοίκηση, τα νοσοκομεία και τις επικοινωνίες.
Η λειτουργία του συστήματος απέκτησε άμεσες συνέπειες στο πεδίο των επιχειρήσεων.
Το γεγονός ότι ένας ιδιώτης μπορούσε να επηρεάζει μια τόσο κρίσιμη παράμετρο ενός πολέμου προκάλεσε ανησυχία σε κυβερνήσεις και στρατιωτικά επιτελεία. Ξαφνικά, η ισορροπία δεν εξαρτιόταν μόνο από κράτη και συμμαχίες αλλά και από τον ιδιοκτήτη μιας ιδιωτικής υποδομής.
Η SpaceX έχει εξελιχθεί σε βασικό εργολάβο εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ. Η εταιρεία έχει εξασφαλίσει δισεκατομμύρια δολάρια σε συμβόλαια του Πενταγώνου και της Space Force για εκτοξεύσεις στρατιωτικών δορυφόρων, δίκτυα στρατιωτικών επικοινωνιών και συστήματα εντοπισμού πυραύλων. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ τη θεωρεί πλέον ηαναπόσπαστο τμήμα της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στο διάστημα.
Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο: δεν είναι απλώς ότι το κράτος αγοράζει υπηρεσίες από τη SpaceX. Είναι ότι το ίδιο το αμερικανικό κράτος δυσκολεύεται να λειτουργήσει χωρίς αυτήν. Ακόμη και όταν υπήρξαν πολιτικές συγκρούσεις με τον Μασκ, αξιωματούχοι παραδέχθηκαν ότι η εξάρτηση από τη SpaceX και το Starlink είναι πλέον τόσο μεγάλη που η αντικατάστασή τους δεν είναι ρεαλιστική βραχυπρόθεσμα.
Και βεβαίως υπάρχει και το Χ. Ο Μασκ δεν ελέγχει μόνο δορυφόρους και πυραύλους. Ελέγχει και μία από τις σημαντικότερες πλατφόρμες πολιτικού διαλόγου στον κόσμο.
Το Χ (πρώην Twitter) παραμένει η πλατφόρμα όπου δημοσιογράφοι, πολιτικοί, διπλωμάτες, επενδυτές και κυβερνήσεις διαμορφώνουν σε πραγματικό χρόνο την ημερήσια διάταξη. Μελέτες έχουν δείξει ότι ακόμη και αλλαγές στους αλγόριθμους προβολής μπορούν να μεταβάλουν τη δημόσια συζήτηση και την ορατότητα συγκεκριμένων αφηγημάτων.
Στην ουσία, ο Μασκ έχει αποκτήσει κάτι που ούτε οι Ροκφέλερ ούτε οι Κάρνεγκι διέθεταν ποτέ: τη δυνατότητα να επηρεάζει άμεσα το παγκόσμιο πληροφοριακό οικοσύστημα.
Ο Ροκφέλερ – ο πρώτος δισεκατομμυριούχος της ιστορίας – επηρέαζε την τιμή του πετρελαίου. Ο Μασκ μπορεί να επηρεάζει ταυτόχρονα τις επικοινωνίες ενός στρατού, τα συμβόλαια του Πενταγώνου και την παγκόσμια δημόσια συζήτηση. Αυτό δεν είναι απλώς οικονομική ισχύς. Είναι μια νέα μορφή γεωπολιτικής ισχύος που συγκεντρώνεται στα χέρια ενός ιδιώτη.
Ο Πίτερ Τιλ και η ισχύς των δεδομένων
Αν ο Μασκ ελέγχει την πρόσβαση στο διάστημα, ο Πίτερ Τιλ έχει συμβάλει στη δημιουργία μιας διαφορετικής μορφής ισχύος: της ισχύος των δεδομένων.
Μέσω της Palantir, της εταιρείας που ίδρυσε μετά την 11η Σεπτεμβρίου, δημιούργησε ένα από τα σημαντικότερα συστήματα ανάλυσης πληροφοριών στον κόσμο. Οι πλατφόρμες της χρησιμοποιούνται από στρατούς, υπηρεσίες πληροφοριών, αστυνομικές αρχές και κυβερνήσεις.
Η επιρροή της Palantir είναι πλέον τόσο μεγάλη ώστε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις συζητούν ανοιχτά τους κινδύνους εξάρτησης από τις τεχνολογίες της, ενώ βρετανική κοινοβουλευτική επιτροπή προειδοποίησε ότι η υπερβολική εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε «σημείο αδυναμίας» του κράτους.
Ο Άλεξ Καρπ και οι πόλεμοι της τεχνητής νοημοσύνης
Αν ο Τιλ είναι ο στρατηγικός νους, ο διευθύνων σύμβουλος της Palantir, Άλεξ Καρπ, είναι ο άνθρωπος που επιχειρεί να μετατρέψει την τεχνητή νοημοσύνη σε εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος.
Η Palantir έχει αναδειχθεί σε βασικό τεχνολογικό εταίρο της Ουκρανίας, παρέχοντας συστήματα ανάλυσης πληροφοριών, διαχείρισης στόχων και επεξεργασίας δεδομένων πεδίου μάχης. Ο ίδιος ο Καρπ έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται οι πόλεμοι.
Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση γύρω από την Palantir αφορά πλέον ζητήματα εθνικής κυριαρχίας και όχι απλώς επιχειρηματικής δραστηριότητας.
Από τον Μπέζος στον Όλτμαν
Ο Μασκ και ο Τιλ δεν είναι οι μόνοι που συγκεντρώνουν χαρακτηριστικά κρατικής ισχύος.
Ο Τζεφ Μπέζος ελέγχει μέσω της AWS μεγάλο μέρος της ψηφιακής υποδομής πάνω στην οποία λειτουργούν κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και στρατιωτικοί οργανισμοί.
Ο Σαμ Όλτμαν βρίσκεται στην κορυφή της OpenAI, της εταιρείας που πολλοί θεωρούν ότι προηγείται στην κούρσα για την τεχνητή γενική νοημοσύνη. Εάν η τεχνολογία αυτή μεταμορφώσει την παραγωγικότητα, την οικονομία και την άμυνα όπως προβλέπουν αρκετοί αναλυτές, τότε η επιρροή των ηγετών της θα ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας ιδιωτικής εταιρείας.
Ακόμη και ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ διατηρεί στα χέρια του ένα οικοσύστημα επικοινωνίας που επηρεάζει εκλογές, κοινωνικές συμπεριφορές και πολιτικές εξελίξεις σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η επιστροφή των εταιρειών-κρατών
Οι ιστορικοί συχνά παρομοιάζουν τη σημερινή εποχή με εκείνη των μεγάλων εμπορικών εταιρειών του 17ου και 18ου αιώνα.
Τότε, η Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών διέθετε στόλο, στρατό και διπλωματική επιρροή.
Σήμερα, οι νέες εταιρείες-κράτη δεν χρειάζονται στρατεύματα. Διαθέτουν δορυφόρους, αλγορίθμους, δεδομένα, τεχνητή νοημοσύνη.
Και κυρίως διαθέτουν υποδομές από τις οποίες εξαρτώνται ολοένα και περισσότερο οι κυβερνήσεις.
Η νέα παγκόσμια ισορροπία
Η πραγματική σημασία της ανόδου του Μασκ δεν βρίσκεται στο μέγεθος της περιουσίας του.
Βρίσκεται στο γεγονός ότι αποτελεί το πιο ορατό σύμβολο μιας βαθύτερης αλλαγής.
Για πρώτη φορά μετά την ανάδυση του σύγχρονου εθνικού κράτους, κρίσιμες λειτουργίες εξουσίας – επικοινωνίες, πληροφορίες, πρόσβαση στο διάστημα, τεχνητή νοημοσύνη – μεταφέρονται σταδιακά από δημόσιους θεσμούς σε ιδιωτικά χέρια.
Οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να διαθέτουν στρατούς, νόμους και σύνορα.
Όμως οι τεχνολογικοί τιτάνες ελέγχουν ολοένα και περισσότερο τις υποδομές πάνω στις οποίες θα στηριχθεί η ισχύς του 21ου αιώνα.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο γεωπολιτικό γεγονός της εποχής μας: όχι ότι ο Ίλον Μασκ έγινε πλουσιότερος από πολλές χώρες, αλλά ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια εποχή όπου η ισχύς δεν ανήκει πλέον μόνο ή τόσο στα κράτη.
