Σε ένα ήσυχο καφέ, γνωστό για το δωρεάν Wi-Fi και τον καλό καφέ του, μια Ρωσίδα διακοσμήτρια εσωτερικών χώρων συνδέεται σε ένα εικονικό ιδιωτικό δίκτυο (VPN) ώστε να μπορεί να συνομιλεί με φίλους στο εξωτερικό μέσω της αμερικανικής υπηρεσίας ανταλλαγής μηνυμάτων WhatsApp, η οποία είναι μπλοκαρισμένη στη Ρωσία.
Αργότερα, απενεργοποιεί το VPN για να αγοράσει εισιτήριο από τον ιστότοπο των Ρωσικών Σιδηροδρόμων, ο οποίος αποκλείει όσους χρησιμοποιούν τέτοια εργαλεία για να αποκρύπτουν την τοποθεσία τους. Στη συνέχεια, παίρνει ένα δεύτερο τηλέφωνο για να ελέγξει μηνύματα πελατών στην κρατικά ελεγχόμενη εφαρμογή MAX.
Από τότε που το Κρεμλίνο ενίσχυσε φέτος τον έλεγχο του διαδικτύου, οι Ρώσοι καταφεύγουν σε ολοένα και πιο περίπλοκες τεχνικές λύσεις για να παρακάμπτουν την κρατική παρακολούθηση και τους περιορισμούς σε δημοφιλείς ξένες εφαρμογές, όπως το WhatsApp της Meta Platforms και το Telegram.
Η μεγαλύτερη καταστολή αυτού του είδους επί προεδρίας Βλαντίμιρ Πούτιν έχει κατά καιρούς προκαλέσει προβλήματα σε τραπεζικές υπηρεσίες, μεταφορές και ηλεκτρονικό εμπόριο, ενοχλώντας τους πολίτες ενόψει των βουλευτικών εκλογών του Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με δηλώσεις φιλοκρεμλινικών κομμάτων της αντιπολίτευσης, γνωστών μπλόγκερ και επιχειρηματικών ηγετών. Ακόμη και ορισμένοι influencers των κοινωνικών δικτύων, που συνήθως αποφεύγουν την πολιτική, επέκριναν τους περιορισμούς.
Η δυσαρέσκεια για τα μέτρα αυτά – σε συνδυασμό με την αύξηση των τιμών, τις φορολογικές επιβαρύνσεις και την κόπωση από τον πόλεμο – θεωρείται ευρέως ότι συνέβαλε στη μείωση της δημοτικότητας του Πούτιν, η οποία έπεσε από 75,1% τον Φεβρουάριο σε 65,6% τον Απρίλιο, σύμφωνα με το κρατικό ινστιτούτο δημοσκοπήσεων VTsIOM, το χαμηλότερο επίπεδο από την έναρξη της πλήρους εισβολής στην Ουκρανία το 2022. Σήμερα βρίσκεται κοντά στο 67%.
Οι αρχές προωθούν τη χρήση κρατικά υποστηριζόμενων εναλλακτικών εφαρμογών και ιστοτόπων στο πλαίσιο μιας προσπάθειας για «ψηφιακή κυριαρχία». Ωστόσο, ορισμένοι χρήστες είναι επιφυλακτικοί, μετά από προειδοποιήσεις επικριτών του Κρεμλίνου και ορισμένων δυτικών τεχνολογικών εταιρειών ότι η εφαρμογή MAX θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την παρακολούθησή τους — κάτι που η VK, ιδιοκτήτριά της, αρνείται.
Η Ιρίνα, η 41χρονη διακοσμήτρια, λέει ότι νιώθει πιο ασφαλής κρατώντας την εφαρμογή σε δεύτερο τηλέφωνο.
«Φυσικά όλο αυτό είναι τεράστια ταλαιπωρία, αλλά τι άλλο μπορούμε να κάνουμε;» είπε, ζητώντας να αναφέρεται μόνο με το μικρό της όνομα λόγω της ευαισθησίας του θέματος. «Το συνηθίζεις και περνάς τη μέρα σου ενεργοποιώντας και απενεργοποιώντας VPN, εναλλάσσοντας εφαρμογές μηνυμάτων και αλλάζοντας εικονικές χώρες ή συσκευές για να χρησιμοποιείς τις εφαρμογές και τους ιστότοπους που χρειάζεσαι.»
Εκρηκτική αύξηση των λήψεων VPN
Τα VPN λειτουργούν δρομολογώντας τη σύνδεση του χρήστη μέσω ιδιωτικών διακομιστών εκτός Ρωσίας. Μόνο τον Μάρτιο πραγματοποιήθηκαν 9,2 εκατομμύρια λήψεις των πέντε δημοφιλέστερων υπηρεσιών VPN από το Google Play Store, αριθμός 14 φορές μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο μήνα του προηγούμενου έτους, σύμφωνα με τη ρωσική εφημερίδα Kommersant, που επικαλέστηκε στοιχεία της συμβουλευτικής εταιρείας Digital Budget με έδρα τη Μόσχα.
«Δεν έχουμε ξαναδεί ποτέ τέτοιο ρυθμό υιοθέτησης», δήλωσε ο Σαρκίς Νταρμπινιάν, Ρώσος ακτιβιστής για την ελευθερία του διαδικτύου με έδρα τη Λισαβόνα.
Η Μόσχα έχει χαρακτηρίσει τον Νταρμπινιάν «ξένο πράκτορα», όρο που χρησιμοποιεί για άτομα τα οποία θεωρεί ότι συμμετέχουν σε αντιρωσικές δραστηριότητες.
Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι οι έλεγχοι στο διαδίκτυο είναι αναγκαίοι όσο η Ρωσία βρίσκεται σε αυτό που οι αρχές παρουσιάζουν ως υπαρξιακή σύγκρουση με τη Δύση για την Ουκρανία. Ωστόσο, τον Απρίλιο ο Πούτιν ζήτησε από την κυβέρνηση να κινηθεί πιο προσεκτικά, λέγοντας στους βουλευτές ότι είναι «αντιπαραγωγικό» να επικεντρώνεται κανείς αποκλειστικά σε απαγορεύσεις και περιορισμούς.
Κυβερνητικοί αξιωματούχοι δεν απάντησαν σε ερωτήσεις για το συγκεκριμένο άρθρο.
Παρότι πολλές αυταρχικές χώρες επιβάλλουν αυστηρούς περιορισμούς στη χρήση του διαδικτύου, οι Ρώσοι είχαν συνηθίσει σε έναν βαθμό διαδικτυακής ελευθερίας. Οι υπηρεσίες ασφαλείας επιδίωκαν εδώ και χρόνια να φιμώνουν εγχώριους επικριτές, όμως πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία οι αρχές σπάνια παρενέβαιναν στη δυνατότητα των πολιτών να χρησιμοποιούν ξένες εφαρμογές ή να έχουν πρόσβαση σε δυτικά μέσα ενημέρωσης.
Από πέρυσι, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας (FSB), διάδοχος της σοβιετικής KGB, διατάζει τηλεπικοινωνιακές εταιρείες να διακόπτουν το κινητό διαδίκτυο για ημέρες σε διάφορες περιοχές της Ρωσίας, υποστηρίζοντας ότι ουκρανικά επιθετικά drones μπορούν να το χρησιμοποιήσουν για πλοήγηση.
Οι αρχές έχουν επίσης μπλοκάρει ή επιβραδύνει τη σύνδεση σε έναν συνεχώς αυξανόμενο κατάλογο εφαρμογών και ιστοτόπων, τους οποίους η κρατική ρυθμιστική αρχή επικοινωνιών Roskomnadzor κατηγορεί ότι φιλοξενούν παράνομο και εξτρεμιστικό περιεχόμενο.
Το WhatsApp και το Telegram έχουν κατηγορήσει τη Ρωσία ότι προσπαθεί να εξαναγκάσει τους πολίτες να χρησιμοποιούν λιγότερο ασφαλείς εφαρμογές που επιβάλλονται από το κράτος.
Οι διαταραχές εντάθηκαν τον Μάρτιο με μια σχεδόν τρίμηνη διακοπή στη Μόσχα, η οποία ενόχλησε ανώτερους γραφειοκράτες που χρειάζονται το διαδίκτυο και το Telegram για να κινητοποιήσουν ψηφοφόρους υπέρ του κυβερνώντος κόμματος Ενωμένη Ρωσία, σύμφωνα με δύο πηγές κοντά στο Κρεμλίνο και ορισμένους αναλυτές.
«Το ζήτημα δεν είναι αν το καθεστώς θα μπορέσει να εξασφαλίσει το αποτέλεσμα που επιθυμεί (θα το κάνει), αλλά αν η εκλογική διαδικασία θα εξελιχθεί ομαλά», έγραψε τον Απρίλιο η Τατιάνα Στανόβαγια, ανώτερη ερευνήτρια στο Carnegie Russia Eurasia Center.
Ακόμη και πιστοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι κατεβάζουν VPN και κουβαλούν πολλαπλά τηλέφωνα ώστε να κρατούν τις κρατικά υποστηριζόμενες εφαρμογές, όπως η MAX, ξεχωριστά από την υπόλοιπη ψηφιακή τους ζωή, δήλωσαν οι πηγές στο Reuters.
Κάποιοι αφαιρούν ακόμη και το μικρόφωνο και την κάμερα από συσκευές όπου είναι εγκατεστημένη η MAX, φοβούμενοι ότι η FSB θα μπορούσε να αποκτήσει πρόσβαση σε αυτές.
«Ακόμη κι αν δεν κάνεις τίποτα ύποπτο, κανείς δεν θέλει η FSB να διαβάζει τα μηνύματά του», είπε μία από τις πηγές.
«Παιχνίδι γάτας και ποντικιού»
Ο ειδικός απεσταλμένος του Πούτιν, Κιρίλ Ντμιτρίεφ, δεν κρύβει τη χρήση VPN, δημοσιεύοντας τακτικά στο X (πρώην Twitter), το οποίο δεν είναι προσβάσιμο στη Ρωσία χωρίς τέτοιο εργαλείο.
Αν και η χρήση VPN δεν είναι παράνομη, η Roskomnadzor έχει περιορίσει την πρόσβαση σε εκατοντάδες υπηρεσίες VPN, δημιουργώντας ένα διαρκές «παιχνίδι γάτας και ποντικιού» με τους χρήστες, οι οποίοι αναγκάζονται να κατεβάζουν συνεχώς νέες υπηρεσίες για να έχουν πρόσβαση στο περιεχόμενο που επιθυμούν.
Τον Απρίλιο, κυβερνητικές υπηρεσίες, τράπεζες και μεγάλοι διαδικτυακοί λιανοπωλητές άρχισαν — κατόπιν οδηγιών της ρυθμιστικής αρχής — να εμποδίζουν την πρόσβαση στους ιστότοπούς τους σε χρήστες που είχαν ενεργό VPN. Η κίνηση συνέπεσε με μείωση 10% της διαδικτυακής κίνησης στο Wildberries, το ρωσικό αντίστοιχο της Amazon, σύμφωνα με τη Digital Budget.
«Όπως σημειώνουν οι συμμετέχοντες στην αγορά, πολλοί χρήστες δεν απενεργοποιούν το VPN τους για να αποκτήσουν πρόσβαση στον ιστότοπο και απλώς χάνουν το ενδιαφέρον τους για μια αγορά όταν δεν μπορούν να ανοίξουν τη σελίδα του προϊόντος», ανέφερε η Digital Budget σε ανάρτηση στο Telegram.
Το ποσοστό των Ρώσων που δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν VPN αυξήθηκε από 23% το 2022 σε 36% φέτος, σύμφωνα με το ανεξάρτητο κέντρο δημοσκοπήσεων Levada, το οποίο βρίσκεται επίσης στη λίστα «ξένων πρακτόρων» της Μόσχας.
Νεότεροι και πιο εξοικειωμένοι με την τεχνολογία ενήλικες αγοράζουν συχνά συνδρομές VPN για τους γονείς τους ή δημιουργούν δικά τους προσαρμοσμένα VPN. Ωστόσο, πολλοί Ρώσοι προτιμούν να χρησιμοποιούν εφαρμογές και ιστοτόπους που λειτουργούν χωρίς αυτά.
Η εφαρμογή MAX, που κυκλοφόρησε πέρυσι, διαθέτει περισσότερους από 85 εκατομμύρια καθημερινούς χρήστες, σύμφωνα με τον ιδιοκτήτη της.
Σε συνεντεύξεις που πραγματοποίησε το Reuters TV κοντά στο Θέατρο Μπολσόι της Μόσχας, μισή ντουζίνα εργαζόμενοι γραφείου και περαστικοί έδωσαν μια εικόνα της κοινής γνώμης. Οι μισοί εξέφρασαν ενόχληση για το ψηφιακό περιβάλλον, ενώ οι υπόλοιποι δήλωσαν ότι είχαν προσαρμοστεί και δεν χρησιμοποιούσαν VPN.
«Οι περισσότεροι Ρώσοι απλώς δεν βλέπουν την ανάγκη να μπουν σε επιπλέον κόπο — ό,τι είναι εύκολα διαθέσιμο τους αρκεί», έγραψε τον Απρίλιο ο διευθυντής του Levada, Ντένις Βόλκοφ.
Όταν οι εφαρμογές πλοήγησης σταμάτησαν να λειτουργούν στη Μόσχα τον Μάρτιο, οι οδηγοί διανομών της διαδικτυακής αγοράς λουλουδιών και δώρων Flowwow χρησιμοποιούσαν τα δίκτυα Wi-Fi των καταστημάτων για να κατεβάζουν οδηγίες προς τις διευθύνσεις των πελατών, δήλωσε ο Γιούρι Σεμιτσάστνοφ, επικεφαλής logistics της εταιρείας.
Οι πωλήσεις χάρτινων χαρτών υπερδιπλασιάστηκαν στην πρωτεύουσα κατά τη διάρκεια των διακοπών σύνδεσης, σύμφωνα με στοιχεία της Wildberries.
Καθώς η δυσαρέσκεια αυξανόταν, το Κρεμλίνο μετρίασε τη ρητορική του τις τελευταίες εβδομάδες, διαβεβαιώνοντας το κοινό ότι οι διακοπές του κινητού διαδικτύου είναι προσωρινές.
Ένα σχέδιο που προέβλεπε επιπλέον χρεώσεις από τους παρόχους κινητής τηλεφωνίας για χρήση άνω των 15 gigabytes ξένων δεδομένων τον μήνα αναβλήθηκε τον Μάιο, σύμφωνα με ρωσικά μέσα ενημέρωσης, τα οποία ανέφεραν ότι το μέτρο, που στοχεύει κυρίως τους χρήστες VPN, πιθανότατα θα εφαρμοστεί μετά τις εκλογές.
Ο Πούτιν ζήτησε επίσης από την κυβέρνηση και την FSB να συνεργαστούν ώστε κρίσιμες υπηρεσίες, όπως οι πλατφόρμες υγειονομικής περίθαλψης και τα ηλεκτρονικά συστήματα πληρωμών, να συνεχίσουν να λειτουργούν απρόσκοπτα.
Η Ιρίνα, πάντως, δεν περιμένει ότι η ψηφιακή της ζωή θα γίνει ευκολότερη σύντομα.
«Στη Ρωσία έχουμε μια παροιμία: Τίποτα δεν είναι πιο μόνιμο από το προσωρινό», είπε.
