Ενώ ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκεται στο αποκορύφωμά του, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Φράνκλιν Ρούσβελτ υπογράφει έναν νόμο που ελάχιστοι αντιλαμβάνονται τότε πόσο βαθιά θα επηρεάσει τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων.
Πρόκειται για το Current Tax Payment Act, τη νομοθετική πράξη που καθιερώνει τη σύγχρονη μορφή της παρακράτησης φόρου από τους μισθούς και θέτει τα θεμέλια ενός συστήματος που εξακολουθεί να λειτουργεί περισσότερο από ογδόντα χρόνια αργότερα. Το ημερολόγιο γράφει
9 Ιουνίου 1943.
Για τους περισσότερους πολίτες, η απόφαση περνά σχεδόν απαρατήρητη μέσα στον θόρυβο των πολεμικών εξελίξεων. Στην πραγματικότητα, όμως, σηματοδοτεί μια θεμελιώδη αλλαγή στη σχέση μεταξύ κράτους και φορολογουμένων. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, ο φόρος δεν θα καταβάλλεται αφού ο εργαζόμενος λάβει το εισόδημά του, αλλά θα αφαιρείται πριν ακόμη ο μισθός φτάσει στα χέρια του.
Όταν η εφορία περίμενε το τέλος της χρονιάς
Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1940, η φορολόγηση του εισοδήματος λειτουργούσε με έναν τρόπο που σήμερα θα φαινόταν παράξενος στους περισσότερους εργαζόμενους. Οι πολίτες λάμβαναν κανονικά τον μισθό τους και στη συνέχεια, σε μεταγενέστερο χρόνο, υπολόγιζαν και κατέβαλλαν τον φόρο που τους αναλογούσε.
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση περίμενε ουσιαστικά μέχρι το τέλος του φορολογικού έτους για να εισπράξει μεγάλο μέρος των εσόδων της. Το σύστημα αυτό μπορούσε να λειτουργήσει σε περιόδους σχετικής ομαλότητας, όχι όμως όταν μια χώρα συμμετείχε στον μεγαλύτερο πόλεμο που είχε γνωρίσει έως τότε η ανθρωπότητα.
Καθώς οι στρατιωτικές επιχειρήσεις επεκτείνονταν και οι πολεμικές δαπάνες εκτοξεύονταν, η Ουάσιγκτον χρειαζόταν μια πολύ πιο σταθερή και προβλέψιμη ροή εσόδων. Η κυβέρνηση δεν μπορούσε να περιμένει μήνες μέχρι να εισπράξει φόρους που ήταν απαραίτητοι για τη χρηματοδότηση εργοστασίων, εξοπλισμών, πλοίων και στρατιωτικών επιχειρήσεων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η λύση που έφερε ο πόλεμος
Η απάντηση ήταν η παρακράτηση φόρου στην πηγή. Με το νέο σύστημα, οι εργοδότες αναλάμβαναν να αφαιρούν τον φόρο απευθείας από τη μισθοδοσία και να τον αποδίδουν στο κράτος.
Η αλλαγή αυτή προσέφερε ένα τεράστιο πλεονέκτημα στην αμερικανική κυβέρνηση. Αντί να περιμένει μία μεγάλη ετήσια πληρωμή, μπορούσε πλέον να εισπράττει έσοδα διαρκώς, καθώς καταβάλλονταν οι μισθοί σε εκατομμύρια εργαζομένους.
Το μέτρο αποδείχθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματικό. Η ροή των φορολογικών εσόδων έγινε πιο σταθερή, ενώ το κράτος απέκτησε μεγαλύτερη βεβαιότητα για τους διαθέσιμους πόρους του σε μια περίοδο όπου κάθε δολάριο είχε σημασία.
Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι το μέτρο σχεδιάστηκε ως απάντηση σε μια έκτακτη κατάσταση, αλλά αποδείχθηκε τόσο χρήσιμο ώστε επιβίωσε πολύ μετά το τέλος του πολέμου.
Ο Μίλτον Φρίντμαν και η απρόσμενη κληρονομιά
Στον σχεδιασμό και την εφαρμογή του νέου συστήματος συμμετείχε και ένας νεαρός οικονομολόγος του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών, ο οποίος αργότερα θα γινόταν ένας από τους πιο γνωστούς οικονομικούς στοχαστές του 20ού αιώνα: ο Μίλτον Φρίντμαν.
Την εποχή εκείνη, ο Φρίντμαν θεωρούσε ότι η παρακράτηση ήταν ένα αναγκαίο εργαλείο για τη χρηματοδότηση της πολεμικής προσπάθειας. Ωστόσο, πολλά χρόνια αργότερα παραδέχθηκε ότι η συμβολή του σε αυτό το σύστημα ήταν μία από τις δημόσιες παρεμβάσεις για τις οποίες είχε δεύτερες σκέψεις.
Ο λόγος ήταν ότι η παρακράτηση δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο είσπραξης των φόρων. Άλλαξε και τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονταν τη φορολογική τους επιβάρυνση.
Ο φόρος που έγινε αόρατος
Πριν από το 1943, η πληρωμή του φόρου αποτελούσε μια ξεχωριστή και συχνά δυσάρεστη διαδικασία. Ο φορολογούμενος έβλεπε ακριβώς πόσα χρήματα έπρεπε να καταβάλει και ένιωθε άμεσα το κόστος.
Με την παρακράτηση, η εμπειρία αυτή μεταβλήθηκε ριζικά. Ο εργαζόμενος άρχισε να βλέπει κυρίως το καθαρό ποσό που έφθανε στον λογαριασμό του, ενώ ο φόρος είχε ήδη αφαιρεθεί.
Πολλοί οικονομολόγοι υποστήριξαν αργότερα ότι αυτή η αλλαγή είχε σημαντικές ψυχολογικές συνέπειες. Η φορολογία δεν έγινε μικρότερη, έγινε όμως λιγότερο ορατή. Η καταβολή της μετατράπηκε από ένα ετήσιο γεγονός σε μια σχεδόν αυτόματη διαδικασία που επαναλαμβανόταν κάθε φορά που καταβαλλόταν ένας μισθός.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους το σύστημα διατηρήθηκε και επεκτάθηκε τις επόμενες δεκαετίες.
Το προσωρινό μέτρο που έγινε παγκόσμιος κανόνας
Μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η παρακράτηση φόρου δεν καταργήθηκε. Αντίθετα, παγιώθηκε ως βασικός πυλώνας της φορολογικής διοίκησης.
Οι κυβερνήσεις διαπίστωσαν ότι το σύστημα διευκόλυνε την είσπραξη των εσόδων, περιόριζε τη φοροδιαφυγή και προσέφερε μεγαλύτερη προβλεψιμότητα στους κρατικούς προϋπολογισμούς. Ως αποτέλεσμα, η πρακτική εξαπλώθηκε σταδιακά σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο και στη συνέχεια σε δεκάδες ακόμη χώρες.
Σήμερα, η παρακράτηση φόρου θεωρείται τόσο αυτονόητη ώστε ελάχιστοι αναρωτιούνται πότε και γιατί καθιερώθηκε. Ωστόσο, οι ρίζες της βρίσκονται σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία: στην προσπάθεια των Ηνωμένων Πολιτειών να χρηματοδοτήσουν έναν παγκόσμιο πόλεμο χωρίς προηγούμενο.
Περισσότερο από ογδόντα χρόνια μετά, η υπογραφή του Ρούσβελτ εξακολουθεί να επηρεάζει την καθημερινότητα εκατομμυρίων εργαζομένων. Κάθε φορά που ένας μισθός καταβάλλεται μειωμένος κατά τον φόρο που αναλογεί, ένα μικρό κομμάτι εκείνης της απόφασης του 1943 εξακολουθεί να βρίσκεται σε ισχύ.
