Της Μάγδας Αναγνωστή*
Ο Ευάγγελος Σπυρίδωνος (1900-1977), από τα Λεχαινά της Ηλείας, είναι μια εξέχουσα περίπτωση στον τομέα της εικονογράφησης και επιμέλειας βιβλίων. Η δραστηριότητά του δεν περιορίζεται στο παιδικό βιβλίο παρόλο που γι’ αυτό κυρίως είναι γνωστός. Έχει εικονογραφήσει πάρα πολλά βιβλία για μεγάλους. Όπως, π.χ., το « Κόκκινο βιβλίο» του Στράτη Μυριβήλη (1890-1969) ή τη «Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ» του Άγγελου Τερζάκη (1907-1979), και το σύνολο των έργων του Αντρέα Καρκαβίτσα (1865-1922), όλα στην ιστορική σειρά για τη νεότερη νεοελληνική λογοτεχνία των εκδόσεων της Εστίας. Αλλά είχε και την εκδοτική επιμέλεια σε πολλά άλλα, όπως τα «Θεσσαλικά χρονικά», εργασία μάλιστα, για την οποία τιμήθηκε με χρυσό μετάλλιο της Ακαδημίας. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας ζωγραφική με δασκάλους τον Γερανιώτη (1871-1960) και τον Ιακωβίδη (1853-1932), αλλά και γλυπτική με τον Θωμόπουλο (1873-1937). Αν και εργάστηκε για πολλά χρόνια στον διαφημιστικό κλάδο, ως καλλιτεχνικός διευθυντής της εταιρίας Άλμα, δεν έπαψε ποτέ να ζωγραφίζει και να συμμετέχει σε πολλές ομαδικές εκθέσεις.
Το εικονογραφικό του στιλ είναι πολύ προσωπικό, μπορεί κανείς να το διακρίνει με μεγάλη ευκολία, χωρίς να έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική παιδεία. Κι αν θα έπρεπε να το χαρακτηρίσουμε με δύο λέξεις, θα λέγαμε πως ξεχειλίζει από τη χαρά της ζωής, και αναδίδει την ευωδιά ενός παιδικού κορμιού, ιδρωμένου και ξαναμμένου απ’ το παιχνίδι, ένα χλιαρό καλοκαιρινό απομεσήμερο. Ίσως γι’ αυτό στάθηκε ο ιδανικός εικονογράφος για τον Θέμο Ποταμιάνο (1875-1973), και δεν είναι τυχαίο πως για τη δουλειά του ακριβώς σε βιβλίο του Ποταμιάνου, το «Γιαλό-γιαλό» διακρίθηκε στον παγκόσμιο διαγωνισμό Andersen στα 1960. Σε εποχή δηλαδή που το ελληνικό βιβλίο για παιδιά ήταν μάλλον άγνωστο στο διεθνές κοινό. Ακόμα και εξειδικευμένοι εκδότες αγνοούσαν τους πολύ σημαντικούς Έλληνες συγγραφείς, πολλώ μάλλον τους Έλληνες εικονογράφους.
Οι ζωγραφιές του μιλάνε στο παιδί, καθώς αφενός απεικονίζουν τον κόσμο του, αφετέρου οι φιγούρες τους έχουν ξεκάθαρα παιδικά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, το υπερτονισμένο μέγεθος της κεφαλής σε σχέση με το υπόλοιπο σώμα, πράγμα που συμβαίνει έτσι κι αλλιώς στο παιδικό κορμί, και αποτελεί οικείο στοιχείο για τα παιδιά. Στον σχεδιασμό του θα διακρίνουμε επίσης μια σχετική επίδραση από το σχέδιο για κόμικς τα οποία ήδη αρχίζουν να εξαπλώνονται και στον ελληνικό χώρο, ωστόσο με ένα προσωπικό στιλ. Θα διακρίνουμε, π.χ., τη χρήση σκούρων (μαύρων συνήθως) περιγραμμάτων γύρω από μονοχρωματικές επιφάνειες, χωρίς να χρησιμοποιεί πλακάτα χρώματα παρά διαβαθμισμένες αποχρώσεις τους.
Ο Σπυρίδωνος στο διάστημα των είκοσι περίπου χρόνων που έσκυψε πάνω στο παιδικό βιβλίο αγαπήθηκε πολύ από τα παιδιά και άφησε μια μεγάλη παρακαταθήκη. Συνεργάστηκε κυρίως με τον Αστέρα αρχικά, την Εστία αμέσως μετά, και δευτερευόντως με άλλους εκδοτικούς οίκους. Εικονογράφησε, για παράδειγμα, το «Σας ασπάζομαι, Φαίδων» του Γρηγόριου Ξενόπουλου για τις εκδόσεις «οι φίλοι του Βιβλίου» ήδη στα 1947, ή τα «Ιλιάδα» και «Οδύσσεια» του Γιώργου Γεραλή και το: «Ο ξερόβραχος δεν προσκυνάει» του Γιάννη Μπενέκου στα 1962, για την εξαίρετη παιδική σειρά του Κένταυρου.
Με την ανάληψη από την Εστία της ευθύνης για την έκδοση του έργου της Πηνελόπης Δέλτα, ανατίθεται στον Σπυρίδωνος η αναμόρφωση όλων των εξωφύλλων των βιβλίων της. Εκείνος φιλοτεχνεί καινούργια, τα οποία παρέμειναν κλασικά. Ο «Τρελλαντώνης»,π.χ., έχει μείνει στη μνήμη μας με τη μορφή του σκανταλιάρικου αγοριού με τον επίδεσμο στο κεφάλι, από το εξώφυλλο του βιβλίου. Εκτός αυτών, ανέλαβε και την πλήρη εικονογράφηση των βιβλίων του Θέμου Ποταμιάνου. Για λογαριασμό πάντα της Εστίας, εργάστηκε, και πάνω σε άλλους συγγραφείς, ζωντανεύοντας τα έργα τους. Θα μνημονεύσουμε «Τα ψηλά βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, «Μύθοι και θρύλοι» της Αλεξάνδρας Δέλτα-Παπαδοπούλου (1900-1988), «Πουρνάς» του Κωστή Βελμύρα (1898-1960), «Τα παραμύθια της Νεφέλης» της Δανάης Τσουκαλά, «Αργοναύτης» του Στράτη Μυριβήλη. Πιο όψιμα τα: «Ο μικρός μπουρλοτιέρης» της Γαλάτειας Γρηγοριάδου – Σουρέλλη (1929-2015), και «Οδυσσέας» του Χάρη Σακελαρίου (1923-2007).
Πολύ πιο εκτεταμένη και επιτυχέστατη επίσης, ήταν και η συνεργασία του με τον Αστέρα, που την εποχή αυτή είναι από τους πιο δραστήριους εκδοτικούς οίκους της Αθήνας στον χώρο του βιβλίου για παιδιά. Ξεκινάει στα 1947 να εικονογραφεί τρεις σειρές βιβλίων για πολύ μικρά παιδάκια, κατηγορία στην οποία νομίζω πως είναι αξεπέραστος. Πρόκειται για πέντε παραμύθια 16σέλιδα σε κανονικό μέγεθος και μια σειρά από 7 τεύχη με χαριτωμένες ιστορίες σε σχήμα 4ο για παιδάκια, με τίτλους όπως «Ο Σταχτούλης κάνει φάρσες» (ο Σταχτούλης είναι ένα μικρό ποντικάκι), «Τα παιχνίδια ζωντανεύουν», «Η γιαγιά λέει ιστορίες». Παράλληλα δημιουργεί μια σειρά από 7 από τα γνωστότερα παραμύθια σε σχήμα πλάγιο 8ο, παραμύθια όπως ο Κοντορεβυθούλης, η Σταχτοπούτα και η Χιονάτη, για την οποία λέγεται πως είχε ως μοντέλο τη γυναίκα του Νιόβη Χωραφά. Η σειρά αυτή επανεκδόθηκε στα 1951, σε 8ο όρθιο σχήμα, και τροποποιημένη εικονογράφηση, Με τη μορφή αυτή εκδίδονταν για πολλές δεκαετίες. Ποιος έγραψε το κείμενο στα βιβλιαράκια αυτά δεν είναι γνωστό, αλλά δεν θα παραξενευόμουν αν το είχε κάνει ο ίδιος. Διότι μερικά χρόνια αργότερα γράφει τα πολύ σύντομα κείμενα, και εικονογραφεί βεβαίως τα βιβλία: «Ταξιδάκι στην πατρίδα», «Μια αεροπλανάδα πάνω απ’ την Ελλάδα», «Όταν μεγαλώσω», «Χάλασε και φτιάξε» και «Εικονογραφημένα αινίγματα». Δεν θα πρέπει να παραλείψουμε τα «30 διαλεχτά παραμύθια» της Γεωργίας Δεληγιάννη-Αναστασιάδη (1904-1998), στα 1961, και το μεγάλο άλμπουμ «Το καλό μου βιβλίο» με ποικίλη ύλη, που κυκλοφόρησε με στόχο να αποτελέσει ένα πολύτιμο αγιοβασιλιάτικο δώρο, κάτι σαν μια παιδική εκδοχή της Φιλολογικής Πρωτοχρονιάς, καθώς και τη σειρά από 16 τευχίδια για μπογιάτισμα στην οποία ήταν υπεύθυνος.
Άφησα για το τέλος ένα εξαιρετικά ιδιαίτερο βιβλίο, για το οποίο είχε την ιδέα και τον σχεδιασμό. Αναφέρομαι στο περίφημο «Γελάτε 8.192 φορές», που εκδόθηκε για πρώτη φορά περίπου στα 1953. Είναι εντελώς πρωτότυπο δημιούργημα, τόσο ως προς το περιεχόμενό του όσο και ως προς τον σχεδιασμό της έκδοσης. Σε μέγεθος τσέπης, δεν έχει κείμενο και αποτελείται από 32 αστείες καρικατούρες. Κάθε καρικατούρα είναι κομμένη σε 3 κομμάτια, ώστε το παιδί να μπορεί να τα συνδυάζει μεταξύ τους δημιουργώντας 8.192 διαφορετικές απρόοπτες φιγούρες, πράγμα που διευκολύνεται από το γεγονός ότι το βιβλίο έχει ράχη από σπιράλ. Πρόκειται δηλαδή μάλλον για ένα παιχνίδι με τη μορφή βιβλίου, και μπορώ να διαβεβαιώσω από προσωπική εμπειρία πως προσέφερε στα παιδιά, της δικής μου τουλάχιστον γενιάς, πολλή χαρά και πολλά γέλια. Πάντα θ’ αναρωτιέμαι αν κανείς είχε την υπομονή να εξαντλήσει όλους τους δυνατούς συνδυασμούς!
Το έργο του Σπυρίδωνος είναι τόσο πλούσιο που θα μπορούσε να αποτελέσει το αποκλειστικό αντικείμενο μιας ξεχωριστής συλλογής, ακόμα και μιας πανεπιστημιακής διατριβής. Μπορούμε να πούμε με απόλυτη βεβαιότητα πως άφησε το ισχυρό του αποτύπωμα στην ιστορία της εικονογράφησης βιβλίων στη χώρα μας. Η δε ποιότητα της δουλειάς του συναγωνιζόταν την ποσότητα του σχετικού του έργου, που δεν περιορίστηκε μόνο στα βιβλία.
Αναρωτήθηκα συχνά πώς ένας τέτοιος σπουδαίος καλλιτέχνης ξεχάστηκε σε βαθμό που να μην υπάρχει ούτε ένα σύντομο βιογραφικό σημείωμα στη wikipedia, πολλώ μάλλον μια μελέτη για το έργο του. Αντιλαμβάνομαι τις εγγενείς δυσκολίες που προκύπτουν. Για να μελετηθεί ένα έργο πρέπει πρώτα να συγκεντρωθεί σε έναν σημαντικό βαθμό και να ερευνηθεί το υλικό. Δουλειά δύσκολη, κουραστική, ίσως και άχαρη. Φαίνεται πως κανείς δεν κατάφερε να συγκεντρώσει την εργογραφία του, ώστε να μπορεί να τον μελετήσει. Έπειτα οι σκιτσογράφοι είναι λίγο σαν τους κούκους που παρατάνε το αβγό τους όπου να ‘ναι. Ίσως λόγω της μεγάλης ευχέρειας που έχουν να γεννούν δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα να περισώσουν τα έργα τους, ίσως πάλι να παρασύρονται από το εφήμερο του χαρτιού για το οποίο προορίζονται. Τέλος πάντων, υπάρχουν περιπτώσεις ακόμα χειρότερες. Στο μυαλό μου έρχεται ένας άλλος σπουδαίος εικονογράφος ο Κώστας Καρυωτάκης, συστηματικός συνεργάτης της Αντιγόνης Μεταξά, ο οποίος εικονογράφησε θαυμαστά αρκετά βιβλία της, και δραστηριοποιήθηκε στις δεκαετίες ’40, ’50, και ’60. Κι όμως! Για πάνω από 40 χρόνια που ασχολούμαστε με το παιδικό βιβλίο δεν βρήκαμε ούτε μία βιβλιογραφική αναφορά.
Γίνονται τόσες μεταπτυχιακές μελέτες, τόσα διδακτορικά! Δεν αξίζει ο Ευάγγελος Σπυρίδωνος μια μικρή έστω μονογραφή;
*Αρχιτέκτων-Συγγραφέας
