Ο δρ Γιώργος Γαστεράτος, μέλος ΕΔΙΠ του Ιονίου Πανεπιστημίου, με συνέντευξή του στην «κυριακάτικη δημοκρατία» φωτίζει άγνωστες πτυχές μιας ανυπολόγιστης καταστροφής
Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τη Δ ́ Σταυροφορία υπήρξε μία από τις πιο τραυματικές στιγμές της βυζαντινής Ιστορίας, προαναγγέλλοντας, κατά πολλούς ιστορικούς, και την οριστική πτώση της Πόλης το 1453.
Η λεηλασία της Αγίας Σοφίας, η αρπαγή ανεκτίμητων ιερών κειμηλίων και η μεταφορά τους στη Δύση σημάδεψαν ανεξίτηλα τη μνήμη του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.
Μέσα από τη συνέντευξη που παραχώρησε στην «κυριακάτικη δημοκρατία» ο δρ Γιώργος Γαστεράτος, μέλος ΕΔΙΠ του Ιονίου Πανεπιστημίου, επ’ αφορμής της επετείου από την Άλωση της Πόλης στις 29 Μαΐου 1453, φωτίζει άγνωστες πτυχές της μεγάλης αυτής καταστροφής.
Η τύχη των βυζαντινών θησαυρών κατέληξαν σε ευρωπαϊκές πόλεις, ενώ η Δ ́ Σταυροφορία άφησε πίσω της βαθιές πνευματικές, πολιτιστικές και ιστορικές συνέπειες.
Ποια ήταν τα σημαντικότερα βυζαντινά κειμήλια που λεηλατήθηκαν κατά τη Δ΄ Σταυροφορία και σε ποιες ευρωπαϊκές πόλεις κατέληξαν;
Τεράστιας αξίας κειμήλια λεηλατήθηκαν και εκλάπησαν κατά τη Δ΄ Σταυροφορία. Τη μερίδα του λέοντος την πήρε η Βενετία: Τέσσερα χάλκινα άλογα (Quadriga) από τον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης που κοσμούν σήμερα τη βασιλική του Αγίου Μάρκου. Η «Pala d’Oro», η περίφημη χρυσοποίκιλτη αγία τράπεζα της Αγίας Σοφίας, που βρίσκεται σήμερα επίσης στον Άγιο Μάρκο. Η εικόνα της Παναγίας Νικοποιού, πολύτιμη βυζαντινή εικόνα που θεωρούνταν προστάτιδα του αυτοκρατορικού στρατού. Βρισκόταν στη Μονή Παντοκράτορος και σήμερα βρίσκεται στον Άγιο Μάρκο, όπου, επίσης, υπάρχει εντοιχισμένο το Μνημείο των Τετράρχων, που είναι πορφυρό σύμπλεγμα Ρωμαίων αυτοκρατόρων.
Στη Γερμανία μεταφέρθηκε η Λειψανοθήκη του Λίμπουργκ. Πρόκειται για μία χρυσή λειψανοθήκη που περιέχει τεμάχιο Τιμίου Ξύλου και φυλάσσεται στο Μουσείο της Επισκοπής του Λίμπουργκ.
Στη Γαλλία, εξάλλου, κατέληξε το Ακάνθινο Στεφάνι, το ιερότερο από τα κειμήλια των Παθών του Κυρίου. Αγοράστηκε από τον Λουδοβίκο Θ΄ και κατατέθηκε στην περίφημη Sainte Chapelle, που χτίστηκε γι’ αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Σήμερα φυλάσσεται στον Καθεδρικό Ναό της Παναγίας των Παρισίων. Επίσης, το Άγιο Μανδήλιο, που ήταν το αρχαιότερο «αχειροποίητο» αποτύπωμα του προσώπου του Χριστού και καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης.
Στη Ρώμη μεταφέρθηκαν τμήμα του Τιμίου Σταυρού και λείψανα μαρτύρων, τα οποία φυλάσσονται στη βασιλική της Santa Croce.
Με ποιους τρόπους η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τη Δ’ Σταυροφορία επηρέασε τη διατήρηση της βυζαντινής πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς;
1. Μετά την Άλωση οι βυζαντινοί λόγιοι και κληρικοί διέφυγαν στα διάφορα βυζαντινά κράτη που δημιουργήθηκαν: Στην αυτοκρατορία της Νίκαιας, στο Δεσποτάτο της Ηπείρου και την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας. Εκεί διέσωσαν τα γράμματα και τις τέχνες του Βυζαντίου και λειτούργησαν ως θεματοφύλακες της βυζαντινής παράδοσης. Συνέβαλαν στην απόκτηση της εθνικής (ελληνικής) αυτοσυνειδησίας.
2. Η αρπαγή και η μεταφορά στη Δύση βυζαντινών κειμηλίων και χειρογράφων συνέβαλαν αποφασιστικά στην Αναγέννηση.
3. Εξασφαλίστηκε η συνέχεια της βυζαντινής πνευματικής κληρονομιάς από την επιβίωση της ελληνικής γλώσσας και την ανάδειξή της ως βασικού μέσου καταγραφής των θεολογικών και φιλοσοφικών.
4. Η βιαιότητα και οι ωμότητες των Λατίνων βάθυναν το μίσος ανάμεσα σε ορθόδοξους και καθολικούς, ολοκληρώνοντας το Σχίσμα του 1054. Αυτό, όμως, λειτούργησε συσπειρωτικά για τους Βυζαντινούς γύρω από την ορθόδοξη πίστη, η οποία αποτέλεσε το κύριο στοιχείο της πολιτιστικής τους ταυτότητας, που τους συνέδεε, άλλωστε, με την ορθόδοξη ανατολική Ευρώπη.
Γιατί οι σταυροφόροι στόχευσαν ιδιαίτερα τα εκκλησιαστικά κειμήλια και τους θησαυρούς της Αγίας Σοφίας;
Οι σταυροφόροι, οικονομικά εξαντλημένοι και χωρίς να μπορούν να αποζημιωθούν από το ήδη άδειο βυζαντινό ταμείο, στράφηκαν στη λεηλασία του αμύθητου πλούτου της Αγίας Σοφίας, της Μεγάλης Εκκλησίας, προκειμένου να καλύψουν τα χρέη τους.
Τα εκκλησιαστικά κειμήλια και τα ιερά λείψανα που φυλάσσονταν στην Κωνσταντινούπολη θεωρούνταν τα πολυτιμότερα σε ολόκληρο τον χριστιανικό κόσμο. Οι σταυροφόροι τα άρπαξαν και τα μετέφεραν στη Δύση, αφιερώνοντάς τα σε καθεδρικούς ναούς και μοναστήρια της Ευρώπης, καθώς κατά τον Μεσαίωνα η κατοχή ιερών λειψάνων αποτελούσε σύμβολο κύρους, πίστης και πνευματικής ισχύος.
Επίσης, η Άλωση δεν αποτέλεσε απλώς μια στρατιωτική επιχείρηση, αλλά το αποκορύφωμα της μακροχρόνιας ρήξης ανάμεσα στην ορθόδοξη Ανατολή και την καθολική Δύση. Η βεβήλωση της Αγίας Σοφίας υπήρξε η κορύφωση της περιφρόνησης των Λατίνων απέναντι στους Έλληνες και στη βυζαντινή λειτουργική παράδοση.
Πώς αντιμετώπισαν οι Βυζαντινοί την απώλεια των ιερών κειμηλίων μετά τις Σταυροφορίες και ποιες ήταν οι συνέπειες για την αυτοκρατορία;
Οι Βυζαντινοί θεώρησαν την απώλεια των ανεκτίμητων λειψάνων ως τιμωρία για τις αμαρτίες τους και προέβησαν σε διπλωματικές προσπάθειες για την επιστροφή τους. Επίσης, αναδιπλώθηκαν και οι βυζαντινοί λόγιοι αφυπνίστηκαν και επικεντρώθηκαν στην προώθηση της εθνικής και θρησκευτικής ταυτότητας.
Ποιες σύγχρονες ιστορικές ή ηθικές συζητήσεις υπάρχουν σχετικά με την επιστροφή των βυζαντινών κειμηλίων που αφαιρέθηκαν κατά τις Σταυροφορίες;
Μετά τη Β’ Βατικανή Σύνοδο, στη δεκαετία του ’60, η Αγία Έδρα (Βατικανό) έχει προβεί σε συμβολικές χειρονομίες επιστροφής τμημάτων ιερών λειψάνων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, αναγνωρίζοντας το ιστορικό σφάλμα της κλοπής και της αφαίρεσής τους από τη Κωνσταντινούπολη το 1204. Παρ’ όλα αυτά, μεγάλα μουσεία και βιβλιοθήκες εξακολουθούν να αρνούνται να επιστρέψουν τους ανεκτίμητους θησαυρούς που εκλάπησαν.
