Του Μανώλη Κοττάκη
H απόφαση του πρωθυπουργού για την απαγόρευση της πρόσβασης των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σωστή, ακόμα κι αν αποτύχει, για έναν απλό λόγο. Θέτει με ένταση ένα υπαρκτό ζήτημα, έστω και με αντιφιλελεύθερο τρόπο: ένα «απαγορεύεται».
Πράγματι, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν έναν εικονικό κόσμο στον οποίο εγκλωβίζονται σε σημείο εθισμού μικροί και μεγάλοι. Πράγματι, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αναδεικνύονται στον κρυφό παίκτη της παγκοσμιοποίησης που παίζει καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση των προσωπικοτήτων πέραν των παραδοσιακών παικτών. Των γονέων, της οικογένειας και του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος. Πράγματι, η ταχύτητα της τεχνολογίας παραβιάζει τους όρους της φύσης και «μπουκώνει» τα παιδιά με εικόνες και έννοιες σε ηλικίες που έπρεπε να είναι ανέμελα και να παίζουν στις αλάνες όπως οι γενιές μας. Σε ηλικίες που η σκέψη έπρεπε να είναι πιο αργή, να μη μεταλλάσσεται και να μην τρέχει με τόσο φρενήρη ρυθμό. Σε ηλικίες που η κυρίαρχη έννοια στην παιδική σκέψη έπρεπε να είναι η αθωότητα, όχι η βίαιη ωριμότητα. Η τεχνολογία σήμερα «καίει» εγκεφάλους, δεν τους καλλιεργεί.
Ωστόσο, είναι πολύ αργά για να γυρίσουμε τον κόσμο πίσω, να τον φτιάξουμε και να τον επαναρρυθμίσουμε. Φοβόμαστε ότι ο πρωθυπουργός ξεκινά από το τέλος και όχι από την αρχή. Τα μέσα δεν είναι η αιτία της κρίσης στη νεανική ηλικία, αλλά το επιστέγασμά της. Έχουν προηγηθεί τα παιδικά χρόνια, η ανατροφή μέσα στην οικογένεια, η εκπαίδευση μέσα στο σχολείο και το ευρύτερο περιβάλλον και όλα όσα δεν έγιναν προηγουμένως.
Πριν έλθουμε στην ουσία του θέματος (εννοείται ότι επαινούμε τον πρωθυπουργό επειδή το «άγγιξε»), πρέπει να σταθούμε σε κάτι. Η Πολιτεία οφείλει να διαβουλευτεί με τον εαυτό της και να αποφασίσει ποιος είναι ανήλικος και ποιος ενήλικος. Για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είσαι ανήλικος στα 15 έτη σου. Για να αποκτήσεις δίπλωμα οδηγήσεως, είσαι ενήλικος και ώριμος στα 16 σου. Για να αγοράσεις αλκοόλ στο σούπερ μάρκετ, πάλι στα 16 σου. Για να ψηφίσεις στα 18 και, αν έχεις κερδίσει χρόνο, μπορεί και στα 17 σου. Κάπου πρέπει να τραβηχτεί μια ενιαία διαχωριστική γραμμή.
Αν θέλει η Πολιτεία να έχει σύμμαχο τους νέους ή να την κατανοούν κατ’ ελάχιστον, πρέπει να θέτει ξεκάθαρους όρους. Διαφορετικά ο 15άρης που τελεί υπό απαγόρευση από «μεθαύριο» (από το θέρος) θα διερωτάται γιατί τον θεωρούν ανήλικο για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά ενήλικο για δίπλωμα και για αλκοόλ: Μπορώ δηλαδή να οδηγώ και να πίνω, αλλά όχι να «σερφάρω»;
Πέραν αυτού: Στην κοινωνία της αφθονίας και του φαίνεσθαι οι νέοι πιέζονται για εικονικές επιτυχίες στο σχολείο (ώστε να έχει πρόσωπο στην κοινωνία η οικογένεια), εξάγουν τη βία της οικογένειας στους συνομηλίκους τους (κτυπούν εκείνους που μοιάζουν στους γονείς τους που τυχόν λείπουν όλη μέρα στις καριέρες τους), δεν διδάσκονται με πειθώ την αξία της ιεραρχίας και του σεβασμού των νόμων, εθίζονται στην ατιμωρησία από νωρίς και το κυριότερο: Στο τέλος απεμπολούν την ανθρώπινη επαφή της καθημερινότητας χάριν του εικονικού κόσμου των μέσων δικτύωσης στον οποίο επικρατεί απέραντη ησυχία. Είσαι μόνος σου με το «τέρας».
Τα νέα παιδιά στερούνται σήμερα βασικών δικαιωμάτων όπως: το δικαίωμα της αφής. Η αφή αντικαταστάθηκε από το σκρολάρισμα. Έδωσα σε ένα μικρό κορίτσι πέντε ετών προ έτους ένα βιβλίο για να το ξεφυλλίσει διά της αφής κι εκείνο, νομίζοντας ότι το βιβλίο είναι το ίδιο με το τάμπλετ, επιχείρησε να κάνει σκρολ στο χάρτινο εξώφυλλό του!
Όταν εμείς οι «εφημεριδάδες» λέμε ότι λείπει η επαφή των νέων με το χαρτί (Τύπος και βιβλία), εννοούμε ότι λείπει η επαφή του με την οργανωμένη σκέψη. Ένα βιβλίο είναι οργανωμένη σκέψη. Μια εφημερίδα είναι οργανωμένη σκέψη. Μια ταινία και ένα θέατρο είναι οργανωμένη σκέψη.
Όλα αυτά προϋποθέτουν όμως κάτι: τη φυσική, τη διά ζώσης αλληλεπίδραση. Αλληλεπίδραση δεν είναι ούτε ο σκύλος ρομπότ που φωτογραφήθηκε να «χαϊδεύει» ο πρωθυπουργός στην Θεσσαλονίκη ούτε τα ρομπότ που αντικαθιστούν τους ανθρώπους.
Πριν φθάσεις λοιπόν σε «απαγορεύεται», όπως το χθεσινό, με χρήση της γλώσσας του TikTok («σας μιλάω από δω»), πρέπει να δεις ένα νέο μοντέλο οικογένειας και ένα νέο μοντέλο σχολείου που αναπτύσσει τη σκέψη, καθοδηγεί την αθωότητα και εκτονώνει την ενέργεια του παιδιού. Δεν επιτρέπει την καθήλωσή της σε έναν υπολογιστή.
Όσον αφορά την οικογένεια, μια σκέψη: Τα παιδιά δεν ακούν συμβουλές. Βλέπουν ό,τι κάνουν οι γονείς και τα επαναλαμβάνουν. Αν είναι καλό το πρότυπο, έχει καλώς, αν όχι «χαίρετε». Οι αυριανοί άγγελοι ή τα αυριανά καθάρματα φτιάχνονται στη βάση τους τα πρώτα πέντε έξι χρόνια της ζωής τους.
Στο σχολείο είναι κρίσιμο ποιος μπαίνει στην τάξη. Σαράντα χρόνια μετά ευγνωμονούμε τους δασκάλους και τους καθηγητές μας και είμαστε σε τακτική επικοινωνία μαζί τους. Μας έφτιαξαν, όπως λέει και ο άγιος Παΐσιος, ένα καλό «εικονοφυλάκιο». Ωραίες φυσικές εικόνες που μας ταξίδεψαν στη ζωή. Ουδέποτε διανοήθηκε γονεύς μας να απειλήσει εκπαιδευτικό για τους βαθμούς μας και υπό αυτή την έννοια ουδέποτε υπήρξαμε ευεργετηθέντες και χαϊδεμένοι από την ιδεολογία της ευκολίας.
Οι νέοι πρέπει επίσης να εκπαιδευτούν στον πολιτισμό του βιβλίου και του Τύπου. Αν αφεθείς στη σκέψη των μεγάλων και στήσεις αυτί για να «ακούσεις» τον Καζαντζάκη, τον Σεφέρη, τον Ελύτη και τους πολύ νεότερους της πεζογραφίας μας, θα χαθείς σε έναν τόσο ωραίο κόσμο, που δεν θα έχεις ανάγκη το τάμπλετ και τις ασυνάρτητες στη χορεία της καταγραφής τους αναρτήσεις.
Ο Τύπος επίσης μπορεί να σε εκπαιδεύσει τι να θεωρείς από πολύ νωρίς ρηχό. Και τι ξεχωριστό. Έχουμε προτείνει κατ’ επανάληψη στον πρωθυπουργό να μπει ο ιστορικός Τύπος στα σχολεία με ειδικές εκδόσεις, μακριά από τα θέματα της κομματικής αντιπαράθεσης, για να διδαχθούν η συλλογική επεξεργασία και η εκτίμηση της πληροφορίας. Το «ζύγισμά» της. Ώστε οι νέοι θα εκπαιδευτούν στη σύνθεση, στην αξιολόγηση και την αποφυγή της επιφανειακής ανάγνωσης των πραγμάτων. Ακόμη μας «απαντά».
Μια πρωτοβουλία που ανέλαβε επίσης την τελευταία μέρα της θητείας του στο υπουργείο Παιδείας ο Κυριάκος Πιερρακάκης για τη διδασκαλία συγκεκριμένων βιβλίων μεγάλων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων ακούμε ότι έχει βαλτώσει. Δεν έχει ακυρωθεί μεν, αλλά έχει μπλέξει στα γρανάζια της γραφειοκρατίας.
Εννοείται, τέλος, ότι η εμπνευσμένη διδασκαλία του μαθήματος των Θρησκευτικών θωρακίζει τα παιδιά από τον κίνδυνο, τους δίδει αρχές και τα στερεώνει.
Εάν προηγηθούν όλα αυτά, ίσως και να μη χρειαστεί καμία απαγόρευση, γιατί οι νέοι θα μάθουν να ξεχωρίζουν το αυθεντικό από το ψευδές, το γνήσιο από το παραπλανητικό. Και αυτό δεν θα τους προκαλεί άγχος, χαρά θα τους δίνει.
«Η ευτυχία έρχεται από κάτι πολύ μικρό, από το σχεδόν τίποτε» έλεγε μια μοναχή σε μοναστήρι της Μητροπόλεως Φθιώτιδας στη Μαρία Βούσουλα του Σκάι προχθές βράδυ.
Μια ακροτελεύτιος σκέψη: Η αυτορρύθμιση άνευ «απαγορεύεται». Στα σχολεία μιας γερμανικής πόλης με Ελληνίδα αντιδήμαρχο Παιδείας που το πρότεινε γονείς, καθηγητές και μαθητές συμφώνησαν να «πετάξουν» τα κινητά για έναν χρόνο και να αξιολογήσουν την απουσία τους. Έναν χρόνο μετά έχουν επιστρέψει οι φωνές, τα παιχνίδια, οι αγκαλιές και οι επαφές στο προαύλιο του σχολείου. Η ζωή αντικατέστησε τη σιωπή. Οι άνθρωποι αποφάσισαν μόνοι τους τι αγαπούν, χωρίς «απαγορεύεται». Τα «απαγορεύεται» γοητεύουν και μυθοποιούν τις παρεκκλίσεις. Δείτε το, κύριε πρωθυπουργέ.
