Το πραξικόπημα του 1953, η ανατροπή του Μοχάμεντ Μοσαντέκ, η επαναφορά του Σάχη και το τραύμα που σημάδεψε για δεκαετίες τη σχέση Τεχεράνης – Ουάσιγκτον
Κάθε φορά που στην Ουάσιγκτον ακούγεται η ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να επηρεάσουν ή και να καθορίσουν ποιος θα κυβερνήσει το Ιράν, η ιστορία επιστρέφει με ορμή.
Και η ιστορία λέει ένα πράγμα πολύ καθαρά: την τελευταία φορά που οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί αποφάσισαν να επιλέξουν την ηγεσία της χώρας, το αποτέλεσμα δεν ήταν σταθερότητα, αλλά ένα βαθύ, διαγενεακό τραύμα.
Το 1953, η CIA και η MI6 συνέβαλαν στην ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ και στην ενίσχυση του Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Είκοσι έξι χρόνια αργότερα, εκείνο το τραύμα επέστρεψε ως πολιτική έκρηξη με την Ισλαμική Επανάσταση.
Η αρχή της σύγκρουσης ήταν το πετρέλαιο
Για να καταλάβει κανείς τι έγινε το 1953, πρέπει να ξεκινήσει από το πετρέλαιο. Στα μέσα του 20ού αιώνα, το ιρανικό πετρέλαιο ελεγχόταν ουσιαστικά από την Anglo-Iranian Oil Company, τον βρετανικό κολοσσό που αργότερα εξελίχθηκε στη BP.
Για μεγάλο μέρος της ιρανικής κοινής γνώμης, η εταιρεία ήταν το σύμβολο μιας σχέσης βαθιά άδικης: τα κέρδη έφευγαν στο εξωτερικό, ενώ το Ιράν έμενε με περιορισμένα οφέλη και με την αίσθηση ότι μια ξένη δύναμη κρατούσε στα χέρια της τον εθνικό του πλούτο.
Ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ, εθνικιστής πολιτικός με ισχυρό λαϊκό έρεισμα, εξέφρασε ακριβώς αυτή την απαίτηση για κυριαρχία. Ως πρωθυπουργός προχώρησε στην εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας το 1951, μια απόφαση που τον μετέτρεψε σε εθνικό ήρωα στο εσωτερικό, αλλά ταυτόχρονα τον έφερε σε μετωπική σύγκρουση με το Λονδίνο.
Η Βρετανία απάντησε με οικονομικό πόλεμο. Επέβαλε εμπάργκο, απομόνωσε το ιρανικό πετρέλαιο από τις διεθνείς αγορές και επιχείρησε να στραγγαλίσει οικονομικά την κυβέρνηση Μοσαντέκ. Το Ιράν βυθίστηκε σε κρίση, χωρίς όμως αυτό να ακυρώσει το πολιτικό νόημα της σύγκρουσης: για πολλούς Ιρανούς, η μάχη δεν ήταν μόνο για το πετρέλαιο, αλλά για την εθνική αξιοπρέπεια.
Από τη διαμάχη με το Λονδίνο στην αμερικανική εμπλοκή
Αρχικά, οι ΗΠΑ δεν είχαν την ίδια σκληρή γραμμή με τους Βρετανούς. Η κυβέρνηση Τρούμαν εμφανιζόταν πιο επιφυλακτική απέναντι στην ιδέα μιας ανοιχτής ανατροπής του Μοσαντέκ. Όμως το κλίμα του Ψυχρού Πολέμου άλλαζε τα πάντα.
Το Λονδίνο κατάφερε να πείσει την Ουάσιγκτον ότι η αποσταθεροποίηση στο Ιράν θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο στη σοβιετική επιρροή και στο κομμουνιστικό κόμμα Τουντέχ.
Με την έλευση του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ στον Λευκό Οίκο, η αμερικανική στάση σκλήρυνε. Η επιχείρηση για την ανατροπή του Μοσαντέκ πέρασε από τη θεωρία στην πράξη. Η CIA και η MI6 σχεδίασαν το πραξικόπημα που έμεινε γνωστό ως Operation Ajax.
Η συνταγή ήταν κλασική για τη σκοτεινή ιστορία των μυστικών επιχειρήσεων του 20ού αιώνα: δωροδοκίες, προπαγάνδα, παραπληροφόρηση, υποκίνηση ταραχών, αξιοποίηση πολιτικών και στρατιωτικών δικτύων μέσα στη χώρα, καλλιέργεια χάους στους δρόμους. Ο σκοπός δεν ήταν απλώς να πέσει ο Μοσαντέκ, αλλά να διαμορφωθεί η εικόνα ότι είχε χάσει τη λαϊκή νομιμοποίηση και ότι η απομάκρυνσή του ήταν αναγκαία για τη «σταθερότητα».
Η ανατροπή του Μοσαντέκ και η επιστροφή του Σάχη
Τον Αύγουστο του 1953, το πραξικόπημα κορυφώθηκε. Ο Μοσαντέκ ανατράπηκε και στη θέση του ενισχύθηκε ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος μέχρι τότε δεν είχε πλήρως εδραιώσει την εξουσία του.
Μετά το πραξικόπημα, όμως, ο Σάχης δεν ήταν απλώς μονάρχης. Έγινε ο βασικός πυλώνας ενός φιλοδυτικού καθεστώτος, στενά συνδεδεμένου με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η νέα τάξη πραγμάτων παγίωσε τη δυτική επιρροή στο Ιράν και επέτρεψε την αναδιάταξη του πετρελαϊκού τοπίου με τρόπο ευνοϊκό για αμερικανικά, βρετανικά και άλλα δυτικά συμφέροντα. Στην Ουάσιγκτον, η επιχείρηση αντιμετωπίστηκε ως επιτυχία: αποτράπηκε, υποτίθεται, η κομμουνιστική απειλή, προστατεύθηκαν τα στρατηγικά συμφέροντα της Δύσης, διατηρήθηκε το Ιράν στο δυτικό στρατόπεδο.
Μόνο που αυτή ήταν η βραχυπρόθεσμη ανάγνωση. Η μακροπρόθεσμη αποδείχθηκε πολύ διαφορετική.
Η «επιτυχία» που γέννησε την οργή
Η ανατροπή του Μοσαντέκ συνέτριψε ένα δημοκρατικό πείραμα και ταύτισε τη Δύση, στα μάτια πολλών Ιρανών, με την υπονόμευση της εθνικής κυριαρχίας. Ο Σάχης κυβέρνησε για τα επόμενα 26 χρόνια με αυταρχικό τρόπο, στηριζόμενος σε ένα σκληρό σύστημα ασφαλείας και στην υποστήριξη της Ουάσιγκτον. Εκσυγχρόνισε το Ιράν, αλλά κατέστειλε τις ελευθερίες.
Έτσι, το 1953 δεν έμεινε στη μνήμη των Ιρανών ως μια τεχνική αλλαγή εξουσίας. Χαράχθηκε ως απόδειξη ότι οι ξένες δυνάμεις ήταν έτοιμες να ανατρέψουν έναν εκλεγμένο ηγέτη όταν τα συμφέροντά τους απειλούνταν. Αυτή η μνήμη δεν έσβησε. Αντιθέτως, έγινε οργανικό μέρος της πολιτικής συνείδησης της χώρας.
Όταν ξέσπασε η Ισλαμική Επανάσταση του 1979, η καχυποψία απέναντι στις ΗΠΑ και στη Βρετανία δεν ήταν απλώς ιδεολογικό σύνθημα. Πατούσε πάνω σε μια πολύ συγκεκριμένη ιστορική εμπειρία.
Η πτώση του Σάχη και η άνοδος της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο από το 1953, αλλά χωρίς το 1953 είναι αδύνατο να εξηγηθούν πλήρως.
Γιατί το 1953 παραμένει τόσο ζωντανό
Το τραύμα είναι ακόμη ζωντανό γιατί το πραξικόπημα λειτούργησε σαν ιδρυτικός μύθος του σύγχρονου αντι-αμερικανισμού στο Ιράν. Η εικόνα μιας ξένης δύναμης που αποφασίζει ποιος θα κυβερνήσει την Τεχεράνη δεν είναι για το ιρανικό πολιτικό σύστημα ένα αφηρημένο σενάριο. Είναι ιστορικό προηγούμενο.
Γι’ αυτό και κάθε νύξη από την Ουάσιγκτον περί «αποδεκτής ηγεσίας» ή περί ρόλου των ΗΠΑ στην επόμενη ημέρα στην Τεχεράνη ενεργοποιεί αμέσως αυτή τη μνήμη. Ακόμη και οι αντίπαλοι του καθεστώτος γνωρίζουν ότι η ανοιχτή ξένη επιβολή ηγεσίας είναι ακριβώς το υλικό από το οποίο τρέφεται ο σκληρός πυρήνας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Το μάθημα για το σήμερα
Οι σημερινές δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ περί επιλογής μιας «μεγάλης και αποδεκτής» ηγεσίας στο Ιράν μπορεί να ακούγονται, στην καλύτερη περίπτωση, ως επίδειξη ισχύος και, στη χειρότερη, ως ωμή φαντασίωση ανασχεδιασμού της Μέσης Ανατολής. Όμως για την ιρανική ιστορική μνήμη αγγίζουν ένα εξαιρετικά ευαίσθητο νεύρο.
Το 1953 δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν μια ξένη δύναμη πιστεύει ότι μπορεί να διαμορφώσει το πολιτικό μέλλον του Ιράν από τα έξω. Μπορεί να πετύχει μια πρόσκαιρη νίκη. Μπορεί να τοποθετήσει τον «σωστό» άνθρωπο. Μπορεί να εξασφαλίσει για λίγα χρόνια τη γεωπολιτική της βολή. Αλλά μπορεί ταυτόχρονα να σπείρει μια οργή που θα επιστρέψει αργότερα πολύ πιο εκρηκτική, πολύ πιο βαθιά και πολύ πιο δύσκολα διαχειρίσιμη.
Η τελευταία φορά που οι Αμερικανοί διάλεξαν ηγέτη στο Ιράν δεν έφερε ειρήνη ούτε σταθερότητα. Έφερε τον Σάχη, την καταστολή, την έκρηξη του 1979 και μια εχθρότητα που στοιχειώνει μέχρι σήμερα τη Μέση Ανατολή.
