Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν ένα καθεστώς μπορεί να πέσει. Είναι πώς πέφτει. Και τι γεννιέται μετά
«Όταν τελειώσουμε, η κυβέρνηση θα είναι δική σας, να την πάρετε». Η φράση του Ντόναλντ Τραμπ προς τον ιρανικό λαό, με φόντο τα πλήγματα στην Τεχεράνη, δεν είναι απλώς μια πολεμική δήλωση. Είναι μια ανοιχτή πρόσκληση αλλαγής καθεστώτος.
Και στη Μέση Ανατολή, αυτή η λέξη έχει ιστορία — βαριά, αιματηρή, συχνά απρόβλεπτη.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν ένα καθεστώς μπορεί να πέσει. Είναι πώς πέφτει. Και τι γεννιέται μετά.
Ο Σάχης: Όταν η πίεση έρχεται από μέσα
Το 1979 ο Σάχης του Ιράν μοιάζει πανίσχυρος. Διαθέτει στρατό, μυστικές υπηρεσίες, αμερικανική στήριξη.
Και όμως, το καθεστώς του καταρρέει μέσα σε λίγους μήνες. Οι μαζικές διαδηλώσεις, η κοινωνική ανισότητα και η απώλεια νομιμοποίησης δημιουργούν μια χιονοστιβάδα που δεν ανακόπτεται.
Η εξωτερική στήριξη δεν τον σώζει. Αντιθέτως, ενισχύει το αφήγημα ότι είναι «μαριονέτα της Δύσης». Το αποτέλεσμα; Η Ισλαμική Επανάσταση και η άνοδος του Αγιατολάχ Χομεϊνί. Το Ιράν εν μία νυκτί γίνεται θεοκρατία.
Μάθημα πρώτο: όταν η νομιμοποίηση χάνεται, η στρατιωτική ισχύς δεν αρκεί.
Ο Σαντάμ: Όταν το καθεστώς πέφτει απ’ έξω
Το 2003, οι ΗΠΑ εισβάλλουν στο Ιράκ. Το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν καταρρέει γρήγορα στρατιωτικά.
Η ανατροπή είναι άμεση. Η σταθερότητα όχι. Η διάλυση του κρατικού μηχανισμού και του στρατού δημιουργεί κενό εξουσίας. Εμφύλια σύγκρουση, άνοδος εξτρεμιστικών οργανώσεων, περιφερειακή αποσταθεροποίηση.
Μάθημα δεύτερο: η ανατροπή καθεστώτος δεν σημαίνει οικοδόμηση κράτους.
Ο Καντάφι: Η παρέμβαση που άφησε χάος
Το 2011, η εξέγερση στη Λιβύη μετατρέπεται σε διεθνή στρατιωτική επιχείρηση. Ο Μουαμάρ Καντάφι ανατρέπεται και σκοτώνεται.
Η χώρα, όμως, δεν επανέρχεται ποτέ σε ενιαία κρατική δομή. Πολιτοφυλακές, παράλληλες κυβερνήσεις, διάχυση όπλων σε όλη τη Σαχάρα.
Μάθημα τρίτο: η πτώση ενός αυταρχικού ηγέτη δεν εγγυάται δημοκρατική μετάβαση.
Πότε επιβιώνει ένα καθεστώς;
Στη Μέση Ανατολή, τα καθεστώτα επιβιώνουν όχι μόνο χάρη στη στρατιωτική ισχύ, αλλά κυρίως όταν διατηρούν εσωτερική συνοχή. Όσο ο στρατός και οι υπηρεσίες ασφαλείας παραμένουν απολύτως πιστές στον πυρήνα της εξουσίας, όσο οι ελίτ δεν διασπώνται και όσο ένα τμήμα της κοινωνίας — ακόμη και από φόβο — θεωρεί ότι η εναλλακτική είναι το χάος, το καθεστώς αντέχει.
Η εξωτερική απειλή, μάλιστα, συχνά λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία. Δημιουργεί αίσθημα πολιορκίας και επιτρέπει στην εξουσία να παρουσιάζεται ως ο τελευταίος φραγμός απέναντι στην κατάρρευση.
Στην ιστορία της περιοχής, οι ξένες επιθέσεις δεν αποδυναμώνουν πάντα τα καθεστώτα· σε ορισμένες περιπτώσεις τα ενισχύουν, προσφέροντάς τους το επιχείρημα της εθνικής επιβίωσης.
Η περίπτωση του Ιράν σήμερα
Το ιρανικό καθεστώς έχει αντιμετωπίσει μαζικές διαδηλώσεις τα τελευταία χρόνια. Στις φετινές μαζικές διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν ως διαμαρτυρία για τη βαθύτατη οικονομική κρίση και εξελίχθηκαν σε ευθεία αμφισβήτηση του καθεστώτος, δεκάδες χιλιάδες πολίτες σκοτώθηκαν και συνελήφθησαν. Υπάρχει εντεινόμενη δυσαρέσκεια, ειδικά στη νεολαία.
Αλλά ο πυρήνας της εξουσίας — οι Φρουροί της Επανάστασης, το δίκτυο ασφαλείας, η ιδεολογική δομή — παραμένει συμπαγής.
Η δήλωση Τραμπ καλεί ανοιχτά τον λαό να «αναλάβει». Όμως ιστορικά, οι εξωτερικές εκκλήσεις για εξέγερση δεν λειτουργούν χωρίς εσωτερική κατάρρευση του μηχανισμού ισχύος. Θα μπορέσει η στρατιωτική επιχείρηση που είναι σε εξέλιξη να οδηγήσει αυτόν τον μηχανισμό σε κατάρρευσή ή θα τον ισχυροποιήσει, μέσω και της κινητοποίησης των γνωστών «πληρεξουσίων» στο εξωτερικό;
Η λεπτή γραμμή
Η έννοια της αλλαγής καθεστώτος έχει καθορίσει επί δεκαετίες τη δυτική στρατηγική στη Μέση Ανατολή. Κάθε φορά που τίθεται στο τραπέζι, συνοδεύεται από την υπόσχεση μιας «καλύτερης επόμενης ημέρας».
Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι η στρατιωτική επιτυχία δεν μεταφράζεται αυτόματα σε πολιτική σταθερότητα.
Η απομάκρυνση ενός ηγέτη δεν σημαίνει ότι διαμορφώνεται αυτόματα λειτουργικό κράτος. Τα κενά εξουσίας γεμίζουν γρήγορα από ένοπλες ομάδες, περιφερειακές δυνάμεις και εσωτερικές αντιπαλότητες. Η Μέση Ανατολή δεν είναι ένας κενός καμβάς όπου μπορεί να σχεδιαστεί από την αρχή ένα πολιτικό σύστημα· είναι ένα περίπλοκο πλέγμα θρησκευτικών, εθνοτικών και γεωπολιτικών ισορροπιών που, αν διαταραχθούν βίαια, παράγουν αλυσιδωτές συνέπειες.
Μπορεί να πέσει λοιπόν το ιρανικό καθεστώς;
Θεωρητικά, κάθε καθεστώς είναι ευάλωτο όταν χάνει τη νομιμοποίησή του και όταν ραγίζει η ενότητα των ελίτ.
Πρακτικά, η εξωτερική πίεση από μόνη της σπάνια αρκεί.
Αντίθετα, μπορεί να καθυστερήσει τη διάβρωση, προσφέροντας στο καθεστώς το επιχείρημα της «εθνικής άμυνας».
Η ιστορία δείχνει ότι τα καθεστώτα στη Μέση Ανατολή «πεθαίνουν» με τρεις τρόπους: από εσωτερική επανάσταση, από εξωτερική εισβολή ή από έναν υβριδικό συνδυασμό εξέγερσης και διεθνούς επέμβασης. Και σε όλες τις περιπτώσεις, η επόμενη ημέρα είναι το δύσκολο κεφάλαιο.
Η σημερινή δήλωση Τραμπ ανοίγει ξανά τη συζήτηση για αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν. Το αν αυτό θα μετατραπεί σε ιστορική καμπή ή σε ακόμη έναν κύκλο έντασης θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τα πλήγματα, αλλά από το αν — και πώς — ραγίσει η εσωτερική δομή εξουσίας στην Τεχεράνη.
Στη Μέση Ανατολή, τα καθεστώτα δεν πέφτουν απλώς. Καταρρέουν όταν οι ισορροπίες που τα στηρίζουν πάψουν να λειτουργούν. Και αυτό δεν το αποφασίζουν μόνο οι βόμβες.
