Στις 5 Μαρτίου 1946, στο Φούλτον του Μιζούρι, ο Τσόρτσιλ προειδοποίησε για τη σοβιετική επέκταση στην Ευρώπη και κάλεσε τις ΗΠΑ να εγκαταλείψουν τον απομονωτισμό. Η ομιλία του θεωρείται σήμερα το ιδρυτικό πολιτικό μανιφέστο του Ψυχρού Πολέμου.
Λιγότερο από έναν χρόνο μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο άνθρωπος που είχε ηγηθεί της Βρετανίας στη διάρκεια της σύγκρουσης επέστρεψε στη διεθνή σκηνή με μια ομιλία που έμελλε να σημαδέψει τη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων. Στις 5 Μαρτίου 1946, στο Westminster College στο Φούλτον του Μιζούρι, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ διατύπωσε τη φράση που θα όριζε μια ολόκληρη εποχή: «Από το Στετίνο στη Βαλτική έως την Τεργέστη στην Αδριατική, ένα Σιδηρούν Παραπέτασμα έχει πέσει πάνω στην ήπειρο».
Με αυτή την εικόνα, ο Τσόρτσιλ περιέγραψε τη διαίρεση της Ευρώπης σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα: τον καπιταλιστικό, φιλελεύθερο Δυτικό κόσμο και την κομμουνιστική Ανατολή υπό τη Μόσχα. Αν και τότε μιλούσε ως ιδιώτης –είχε ηττηθεί στις εκλογές του 1945– τα λόγια του είχαν παγκόσμιο βάρος.
Η σκιά της Μόσχας
Καθώς ο πόλεμος έληγε, ο Τσόρτσιλ παρατηρούσε ότι ο Κόκκινος Στρατός δεν αποχωρούσε από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης που είχε «απελευθερώσει» από τη ναζιστική Γερμανία. Αντίθετα, αναδύονταν φιλοσοβιετικά καθεστώτα, ενώ η επιρροή της Μόσχας εδραιωνόταν σε μια ευρεία ζώνη από την Πολωνία έως τα Βαλκάνια.
Την ώρα που οι περισσότερες κοινωνίες –και ιδίως οι Ηνωμένες Πολιτείες– επιθυμούσαν επιστροφή στην ομαλότητα και αποφυγή νέας σύγκρουσης, ο Τσόρτσιλ προειδοποιούσε ότι η ειρήνη παρέμενε εύθραυστη. Είχε μάλιστα εξεταστεί μυστικά ένα σχέδιο στρατιωτικής αναμέτρησης με τη Σοβιετική Ένωση, γνωστό ως «Operation Unthinkable», το οποίο εγκαταλείφθηκε ως ανεφάρμοστο.
Ο ρόλος των ΗΠΑ και η «ειδική σχέση»
Τον Τσόρτσιλ προσκάλεσε να μιλήσει στο Φούλτον ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Χάρι Τρούμαν, ο οποίος διέβλεπε ότι η παρέμβαση του Βρετανού ηγέτη θα μπορούσε να επηρεάσει –και να μετρήσει– την αμερικανική κοινή γνώμη. Οι ΗΠΑ βρίσκονταν τότε ανάμεσα στον παραδοσιακό απομονωτισμό και στην ανάληψη παγκόσμιου ρόλου.
Στην ομιλία, με τίτλο «Οι Μύες της Ειρήνης» (Sinews of Peace), ο Τσόρτσιλ κάλεσε την Ουάσιγκτον να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της μεταπολεμικής τάξης. Τόνισε ότι ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών δεν αρκούσε από μόνος του για να διασφαλίσει τη σταθερότητα και υπογράμμισε την ανάγκη για «αδελφική ένωση των αγγλόφωνων λαών», εισάγοντας τον όρο «ειδική σχέση» για να περιγράψει τη στενή συνεργασία Ηνωμένου Βασιλείου και Ηνωμένων Πολιτειών.
Η φράση αυτή παραμένει μέχρι σήμερα βασικός άξονας της διατλαντικής ρητορικής, αν και η πρακτική της εφαρμογή υπήρξε συχνά περίπλοκη.
AP
Η γέννηση ενός πολιτικού όρου
Ο όρος «Σιδηρούν Παραπέτασμα» δεν ήταν καινοφανής – είχε χρησιμοποιηθεί και νωρίτερα. Ωστόσο, στο Φούλτον απέκτησε παγκόσμια απήχηση. Ο Τσόρτσιλ προειδοποίησε ότι οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης μετατρέπονταν σε «αστυνομικά κράτη», όπου τα κομμουνιστικά κόμματα επιδίωκαν πλήρη έλεγχο.
«Δεν υπάρχει τίποτε που να θαυμάζουν περισσότερο οι Ρώσοι από τη δύναμη, και τίποτε που να περιφρονούν περισσότερο από την αδυναμία», δήλωσε, καλώντας τις δυτικές δημοκρατίες να επιδείξουν ενότητα και αποφασιστικότητα. Σε διαφορετική περίπτωση, «μια καταστροφή μπορεί να μας κατακλύσει όλους».
Αντιδράσεις και κλιμάκωση
Η αντίδραση της Μόσχας υπήρξε άμεση και οξεία. Ο σοβιετικός ηγέτης Ιωσήφ Στάλιν κατηγόρησε τον Τσόρτσιλ ότι υιοθετεί ρατσιστική λογική ανάλογη με εκείνη των ναζί, υποστηρίζοντας ότι προωθεί την κυριαρχία των αγγλόφωνων εθνών.
Αρχικά, τόσο η βρετανική όσο και η αμερικανική κυβέρνηση επιχείρησαν να κρατήσουν αποστάσεις από την ομιλία. Ωστόσο, το 1947 ο Τρούμαν διατύπωσε το «Δόγμα Τρούμαν», δεσμεύοντας τις ΗΠΑ να αναχαιτίσουν την εξάπλωση του κομμουνισμού. Ακολούθησε η ίδρυση του ΝΑΤΟ και, στη συνέχεια, η εμπλοκή σε συγκρούσεις όπως ο πόλεμος της Κορέας και του Βιετνάμ.
Το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» έμελλε να αποκτήσει και υλική μορφή με την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου το 1961, το οποίο συμβόλιζε για δεκαετίες τον διχασμό της Ευρώπης.
Από την προειδοποίηση στο τέλος μιας εποχής
Μετά την πτώση του Τείχους το 1989, το Westminster College απέκτησε συμβολική σημασία ως τόπος έναρξης και λήξης του Ψυχρού Πολέμου. Το 1990, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν τίμησε την επέτειο της κατεδάφισης, ενώ δύο χρόνια αργότερα ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, αναγνώρισε ότι η ομιλία του Τσόρτσιλ είχε εκληφθεί στη Μόσχα ως «επίσημη κήρυξη του Ψυχρού Πολέμου».
Ο Τσόρτσιλ, μιλώντας το 1946, δεν μπορούσε να προβλέψει όλες τις εξελίξεις των επόμενων δεκαετιών. Ωστόσο, με τη φράση του για το «Σιδηρούν Παραπέτασμα», κατέγραψε με εντυπωσιακή διορατικότητα τη γένεση μιας νέας γεωπολιτικής εποχής – μιας αντιπαράθεσης που θα καθόριζε τον κόσμο για σχεδόν μισό αιώνα.
