Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη *
Η πολιτική ιστορία δεν είναι μόνο ιστορία θεσμών και ιδεολογιών. Είναι επίσης ιστορία ψυχικών δομών. Οι κοινωνίες δεν παράγουν μόνο οικονομικά συστήματα και πολιτικές ιδέες· παράγουν και συγκεκριμένους τύπους ανθρώπων. Και μερικές φορές αυτοί οι άνθρωποι εμφανίζονται στο κέντρο της πολιτικής σκηνής.
Το φαινόμενο του Donald Trump είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της διαδικασίας. Η άνοδός του στην εξουσία δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο ως αποτέλεσμα πολιτικής στρατηγικής ή επικοινωνιακής επιτυχίας. Αντανακλά κάτι βαθύτερο: μια μεταβολή στον ψυχισμό των σύγχρονων κοινωνιών.
Για δεκαετίες, οι κοινωνικοί στοχαστές περιέγραφαν τον σύγχρονο άνθρωπο ως προϊόν μιας «κουλτούρας του ναρκισσισμού». Ο Christopher Lasch υποστήριξε ότι ο ύστερος εικοστός αιώνας δημιούργησε έναν άνθρωπο εμμονικό με την εικόνα του, την αυτοεπιβεβαίωση και τη δημόσια προβολή.
Όμως η εποχή μας φαίνεται να έχει περάσει σε ένα νέο στάδιο. Ο ναρκισσισμός προϋπέθετε ακόμη μια σχετική σταθερότητα: μια κοινωνία ευημερίας όπου το άτομο μπορούσε να ασχολείται με την εικόνα του. Σήμερα αυτή η σταθερότητα έχει κλονιστεί. Η οικονομική ανασφάλεια, η τεχνολογική επιτάχυνση και η διάλυση πολλών παραδοσιακών μορφών κοινότητας δημιουργούν μια πιο εύθραυστη ψυχική κατάσταση.
Η πολιτική σκηνή της εποχής μας μοιάζει όλο και περισσότερο με σκηνή έντονης συναισθηματικής έντασης.
Ένα ενδιαφέρον παράθυρο στην ψυχολογία του Donald Trump προσφέρει το βιβλίο της ανιψιάς του, της ψυχολόγου Mary Trump. Στο βιβλίο της περιγράφει ένα οικογενειακό περιβάλλον που χαρακτηριζόταν από σκληρό ανταγωνισμό, συναισθηματική ψυχρότητα και έντονη πίεση για επιτυχία.
Στην αφήγησή της, κεντρική φιγούρα είναι ο πατέρας του Trump, Fred Trump. Παρουσιάζεται ως ένας άνθρωπος που αντιλαμβανόταν τον κόσμο μέσα από μια απλή αλλά αμείλικτη λογική: υπάρχουν νικητές και ηττημένοι. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η ευαλωτότητα δεν είχε θέση.
Η Mary Trump υποστηρίζει ότι μέσα σε αυτή τη δυναμική ο Donald Trump έμαθε να αντιμετωπίζει τον κόσμο ως πεδίο διαρκούς σύγκρουσης. Η αξία του ανθρώπου ταυτιζόταν με τη νίκη, ενώ η αποτυχία θεωρούνταν μορφή ταπείνωσης.
Η ψυχολογική αυτή δομή δημιούργησε έναν τρόπο σκέψης όπου η επιθετικότητα λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στην αδυναμία.
Η πολιτική παρουσία του Trump αντανακλά αυτή τη λογική. Ο πολιτικός του λόγος είναι έντονα δραματικός. Οι αντίπαλοι παρουσιάζονται ως εχθροί, οι συγκρούσεις ως μάχες επιβίωσης και η πολιτική διαδικασία ως αγώνας νίκης ή καταστροφής.
Η πολιτική μετατρέπεται έτσι σε θεατρική σκηνή όπου η ένταση των συναισθημάτων παίζει κεντρικό ρόλο.
Αυτή η μορφή πολιτικής επικοινωνίας δεν εμφανίζεται τυχαία. Αντανακλά μια κοινωνία όπου η δημόσια συζήτηση έχει γίνει ολοένα πιο πολωμένη. Οι πολιτικές διαφωνίες μετατρέπονται εύκολα σε υπαρξιακές συγκρούσεις.
Η επιτυχία του Trump δείχνει ότι ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα σε αυτή τη δραματική αφήγηση.
Πολλοί άνθρωποι βιώνουν σήμερα έντονη αίσθηση απώλειας. Οι οικονομικές ανισότητες έχουν αυξηθεί, οι κοινωνικές κοινότητες έχουν αποδυναμωθεί και οι παραδοσιακές μορφές ταυτότητας έχουν γίνει πιο εύθραυστες.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική αφήγηση που υπόσχεται αποκατάσταση και δύναμη αποκτά μεγάλη απήχηση.
Η ρητορική του Trump για τους «ξεχασμένους ανθρώπους» της Αμερικής λειτουργεί ακριβώς πάνω σε αυτό το συναίσθημα.
Η περίπτωση του Trump δείχνει ότι οι πολιτικοί ηγέτες δεν είναι μόνο πρόσωπα εξουσίας. Είναι συχνά και σύμβολα μιας ιστορικής στιγμής.
Η πολιτική του παρουσία εκφράζει μια εποχή όπου οι κοινωνίες βιώνουν έντονη ανασφάλεια και αναζητούν νέες μορφές ταυτότητας. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι ηγέτες που υπόσχονται δύναμη και σαφή όρια αποκτούν ιδιαίτερη έλξη.
Από αυτή την άποψη, το φαινόμενο Trump δεν είναι απλώς μια ιδιαιτερότητα της αμερικανικής πολιτικής. Είναι μέρος μιας ευρύτερης πολιτισμικής μεταβολής που παρατηρείται σε πολλές χώρες.
Οι κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας φαίνεται να περνούν από την κουλτούρα του ναρκισσισμού σε μια εποχή πιο ασταθή και πιο συγκρουσιακή.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο της ιστορίας: ο Trump δεν είναι μόνο ένας πολιτικός ηγέτης.
Είναι ένας καθρέφτης της οριακής εποχής μας.
* Αναπτυξιακός & Κοινωνικός Ψυχολόγος, Διδάσκων Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Neapolis
