Ο Μενούσης, ο Μπιρμπίλης κι ο Ρεσούλ Αγάς έτρωγαν κι έπιναν κρασί. Κι εκεί που έτρωγαν και έπιναν και γλεντούσαν, η κουβέντα πήγε στις όμορφες γυναίκες. Κι ο Ρεσούλ Αγάς είπε στον Μενούση ότι η γυναίκα του είναι ωραία -πού την ξέρει; Την είδε στο πηγάδι που έβαζε νερό και της έδωσε να του πλύνει το μαντήλι κι εκείνη το έπλυνε. «Κι ο Μανούσης μεθυσμένος πάει την έσφαξε. Το πρωί, ξεμεθυσμένος, πάει την έκλαψε». Και την παρακαλούσε με γλυκόλογα να αναστηθεί.
«Στ’ ορκίζομαι Βαγγέλη μου, Βαγγέλη να σε θάψω, αυτή θα την εκδικηθώ αυτή θα την εκάψω». Ποια θα κάψει και γιατί; Την Αλεξάνδρα θα κάψει, που έλεγε ότι «δεν ξέρει τι θα πει άντρας» αλλά λεγόταν ότι είχε σχέσεις με άντρες, τον Χαράλαμπο και τον μπακάλη.
«Η καρδιά μου συννεφιάζει τρέχουν τα δάκρυα βροχή, σίγουρα θα πάμε, μια και φτάσαμε ως εκεί, εσύ στο χώμα κι εγώ στη φυλακή». Αυτό είναι αρκετά σαφές, δεν χρειάζεται εξήγηση.
Τα παραπάνω είναι στίχοι από ελληνικά τραγούδια, ένα παραδοσιακό και δύο ρεμπέτικα. Στίχοι πού ακούς και σε γλέντια, που τους τραγουδάς πίνοντας κρασί με την παρέα σου, τους χορεύεις σε γάμους και πανηγύρια.
Έχεις περάσει τέλεια ακούγοντας για γυναικοκτονίες και δεν το πήρες χαμπάρι -ήσουν μες στο κέφι. Το σκέφτηκες καθόλου μετά; Εγώ άργησα να το σκεφτώ. Τον Μενούση, συγκεκριμένα, τον λυπήθηκα κιόλας, την πρώτη φορά. Ήμουν προνήπιο ή νήπιο, δεν θυμάμαι καλά, και η γιαγιά μου με είχε γράψει σε μαθήματα παραδοσιακών χορών. Κι αυτό ήταν ένα από τα πρώτα που χόρεψα ποτέ. Με θυμάμαι να φαντάζομαι τη γυναίκα, πανέμορφη με μακριά μαύρα μαλλιά, και τον γυναικοκτόνο κάπως κοντό, αξύριστο, με μεγάλη κοιλιά (έτσι ήταν οι μεθυσμένοι στο παιδικό μου μυαλό). Και ένιωθα άσχημα για εκείνον γιατί τη σκότωσε χωρίς λόγο -χρειάστηκε να το συζητήσω με τη μητέρα μου κάτι μήνες μετά, για να καταλάβω ότι δεν ήταν ένας καημενούλης που ζήλεψε αλλά ο φονιάς.
H ελληνική παράδοση δεν εκτιμά ιδιαίτερα τις γυναίκες. Αυτό ακριβώς φέρνουν στο φως «Τα Τραγούδια της Ντροπής». Πρόκειται για εκπαιδευτικό πρόγραμμα υλοποιείται με την υποστήριξη της ActionAid Hellas στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου POWER και προσεγγίζει το δημοτικό τραγούδι ως τόπο αναστοχασμού. Ως αφετηρία διερεύνησης των έμφυλων στερεοτύπων, της ισότητας και της βίας που αναπαράγεται μέσα από τον λαϊκό λόγο. Τι επιδιώκει; Να σπάσει αυτόν τον κύκλο μέσα από τη φωνή των νέων.
Η Έλενα Μουδίρη Χασιώτου και η Τέση Γιαννακίνα, λοιπόν, εξηγούν πώς έχουν τα πράγματα.
Αυτό που αλλάζει, όταν συνειδητοποιείς τι ακριβώς λένε οι στίχοι που τραγουδάς
«Στιγμιαία είναι μια μικρή αποκάλυψη που σταδιακά οδηγεί σε μεγαλύτερες. Με αφορμή αυτό το υλικό, αυτά τα τραγούδια, ελπίζουμε να αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο προσλαμβάνουμε και αντιμετωπίζουμε συνολικά τα πολιτιστικά μας κληροδοτήματα, τα οποία πράγματι θεωρούνται «αθώα» και άκριτα πολλές φορές τα αναπαράγουμε από γενιά σε γενιά. Τα τραγουδάμε, τα χορεύουμε συλλογικά, χωρίς δεύτερη σκέψη, μας είναι εντυπωμένα.
Ακούγοντάς τα ως αφηγήσεις για τιμή, ντροπή και έλεγχο του γυναικείου σώματος αποκαλύπτεται αρχικά πόσο βαθιά εμπεδωμένη ήταν και είναι η πατριαρχία και η έμφυλη βία στον λαϊκό πολιτισμό μας ο οποίος αφενός είναι καθρέφτης και δημιούργημα της εκάστοτε κοινωνίας αφετέρου μηχανισμός αναπαραγωγής στάσεων και αφηγημάτων. Ακριβώς γιατί ως πολιτισμός, τραγούδια στην προκειμένη που αναγνωρίζονται ως παράδοση, συχνά διαφεύγουν της κριτικής και επιβιώνουν διαχρονικά στο βάθρο τους.
Ακούγοντάς τα με αυτόν τον τρόπο ελπίζουμε να δημιουργείται ένα ρήγμα σε αυτόν τον κύκλο, να δημιουργείται ένα φίλτρο στις συνειδήσεις και την αντίληψή μας που θα συμβάλλει να αναγνωρίζουμε τόσο παρελθοντικά όσο και αντίστοιχα μοτίβα σε σύγχρονες αφηγήσεις, στη τέχνη, στα μέσα, στον δημόσιο λόγο. Να μη δεχόμαστε παθητικά ό,τι ακούμε, αλλά να το επεξεργαζόμαστε, να το συζητάμε και, εν τέλει, μακάρι να το μετασχηματίζουμε».
Ο μισογυνισμός δεν υπάρχει μόνο στην trap -είναι κομμάτι μιας ολόκληρης-παράδοσης
«Παλαιότερα επικρατούσαν αντιλήψεις τιμής/ντροπής που συνδέονταν με τον έλεγχο του γυναικείου σώματος, έλεγχος που σε πολλές περιπτώσεις μπορούσε να οδηγήσει στη βία, ακόμη και τον θάνατο μιας γυναίκας που θεωρούνταν ότι «ατίμασε» τον σύζυγο, τον πατέρα ή την οικογένειά της. Σήμερα, σε είδη όπως η trap, βλέπουμε να κυριαρχεί η μισογυνική γλώσσα και η αντικειμενοποίηση του γυναικείου σώματος.
Και στις δύο περιπτώσεις διακρίνουμε μια ευρύτερη πολιτισμική συνέχεια, με διαφορετικές μορφές και εκφράσεις, αλλά με κοινό υπόβαθρο την ανισότητα και τις πατριαρχικές αντιλήψεις για τον ρόλο και το σώμα της γυναίκας.
Ακριβώς εκεί είναι και που η κριτική ακρόαση αποκτά σημασία. Αν μάθουμε να ακούμε πιο συνειδητά τα παλαιότερα τραγούδια, αποκτούμε και τα εργαλεία να προσεγγίσουμε με μεγαλύτερη επίγνωση και τη σύγχρονη μουσική κι έτσι μ’ αυτόν τον τρόπο να είμαστε σε θέση να αναγνωρίζουμε τι λέγεται, πώς λέγεται και τι τελικά αναπαράγεται».
«Είναι απλώς στίχοι, το υπεραναλύεις» – Βασικά, όχι
«Οι στίχοι, όπως και κάθε μορφή λόγου, μεταφέρουν νοήματα, εικόνες, αξίες που, ακόμη κι αν δεν τα επεξεργαζόμαστε συνειδητά, διαμορφώνουν τον τρόπο που βλέπουμε και αντιμετωπίζουμε τον κόσμο. Φυσικά ένα τραγούδι από μόνο του δεν καθορίζει τις αντιλήψεις μας. Όμως, όταν συγκεκριμένα μοτίβα, όπως η υποτίμηση, η αντικειμενοποίηση ή η κανονικοποίηση της έμφυλης βίας, επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά μέσα από τη μουσική που ακούμε και τραγουδάμε, τότε λειτουργούν σωρευτικά, γίνονται οικεία, περνούν στο καθημερινό λεξιλόγιο και συχνά παύουμε να τα αμφισβητούμε.
Αυτό που μας ενδιαφέρει οπότε είναι αρχίσουμε να ακούμε τη μουσική πιο συνειδητά. Να αναγνωρίζουμε ότι, όπως μπορεί να αναπαράγει προβληματικές αντιλήψεις, έτσι μπορεί και να ανοίγει δρόμους για αμφισβήτηση, ενσυναίσθηση και αλλαγή.
Με αυτή την έννοια λοιπόν η μουσική δεν είναι απλώς ψυχαγωγία· είναι και ένας χώρος όπου διαμορφώνονται και μπορούν να μετασχηματιστούν οι τρόποι με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους».
Πώς μιλάς για την πατριαρχία μέσα από τον πολιτισμό και τη μουσική;
«Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις είναι ότι η πατριαρχία συχνά δεν αναγνωρίζεται ως κάτι παρόν, αλλά ως κάτι ξεπερασμένο ή ως μια έννοια υπερβολικά φορτισμένη. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια αρχική άρνηση ή άμυνα, που κάνει τη συζήτηση πιο δύσκολη.
Ταυτόχρονα, όταν προσεγγίζουμε το θέμα μέσα από τον πολιτισμό και τη μουσική, ειδικά μέσα από την παράδοση, υπάρχει ο φόβος ότι ασκούμε κριτική σε κάτι «ιερό» ή ότι προσπαθούμε να το απορρίψουμε, πράγμα που μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις ή να κλείσει τον διάλογο πριν καν ανοίξει.
Η πρόκληση, λοιπόν, είναι να βρεθεί αυτή η λεπτή ισορροπία: να μπορούμε να μιλήσουμε με σαφήνεια και ειλικρίνεια για ζητήματα εξουσίας και ανισότητας, χωρίς να ακυρώνουμε τον πολιτισμό, αλλά και χωρίς να ωραιοποιούμε. Να καταφέρουμε να δημιουργούμε έναν χώρο όπου οι άνθρωποι δεν θα νιώθουν ότι κατηγορούνται, αλλά ότι καλούνται να σκεφτούν, να αμφισβητήσουν και να δουν οικεία, εμπεδωμένα πράγματα με μια νέα ματιά. Εκεί ακριβώς είναι που η μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στο παλιό και το νέο, όχι για να δώσει έτοιμες απαντήσεις, αλλά για να ανοίξει ουσιαστικές ερωτήσεις».
*Το πρόγραμμα «Τα Τραγούδια της Ντροπής» υλοποιείται σε τρία σχολεία: στο 2ο και στο 5ο Γυμνάσιο Νεάπολης και στο Μουσικό Σχολείο Θεσσαλονίκης
