Νέα μελέτη δείχνει ότι το χαρακτηριστικό που μας ξεχωρίζει από όλα τα άλλα πρωτεύοντα θηλαστικά δεν αποτελεί προϊόν φυσικής επιλογής – Είναι όμως η διακριτική υπογραφή όλων όσων άλλαξαν μέσα στο κεφάλι μας
Το πηγούνι είναι ένα διακριτικό αλλά καθοριστικό στοιχείο του προσώπου μας. Μπορεί να μην μας τραβά την προσοχή με την πρώτη ματιά, όμως η απουσία του γίνεται αμέσως αισθητή – όπως και η υπερβολικά έντονη προβολή του.
Πίσω από αυτή τη φαινομενικά αισθητική λεπτομέρεια, ωστόσο, κρύβεται ένα εξελικτικό παράδοξο: είμαστε το μοναδικό είδος που διαθέτει πηγούνι… και ενδέχεται να μην εξυπηρετεί κανέναν ουσιαστικό σκοπό.
Καμία άλλη μορφή ζωής στον πλανήτη δεν παρουσιάζει αυτή τη μικρή οστέινη προεξοχή στο κάτω μέρος του προσώπου. Και σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, που επικαλείται το IFL Science, αυτό δεν συμβαίνει επειδή το πηγούνι μάς προσέφερε κάποιο ιδιαίτερο πλεονέκτημα επιβίωσης.
Ένα χαρακτηριστικό χωρίς προφανή λειτουργία
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το πηγούνι δεν φαίνεται να επιτελεί κάποια σαφή λειτουργία στον άνθρωπο. Δεν παίζει καθοριστικό ρόλο στη μάσηση, δεν συμβάλλει ουσιαστικά στην ομιλία και η χρησιμότητά του στην έλξη συντρόφου παραμένει αμφίβολη.
Αντίθετα, φαίνεται να αποτελεί προϊόν ενός «σχεδιαστικού προβλήματος»: καθώς κατά την εξέλιξή μας άλλαξε το σχήμα του κρανίου και της γνάθου, δημιουργήθηκε ένας κενός χώρος που τελικά καλύφθηκε με ένα περιττό τμήμα οστού.
Όπως εξηγεί στη γαλλική έκδοση του Slate (slate.fr) η ανθρωπολόγος Noreen von Cramon‑Taubadel, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Μπάφαλο, το πηγούνι «αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά τύχη και όχι μέσω άμεσης επιλογής, αλλά ως εξελικτικό παραπροϊόν που προέκυψε από τη φυσική επιλογή σε άλλα μέρη του κρανίου». Με άλλα λόγια είναι ένα δευτερογενές χαρακτηριστικό χωρίς σαφή λειτουργική χρησιμότητα.
Μοναδικό προνόμιο του Homo sapiens
Η διαπίστωση αυτή γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή αν αναλογιστεί κανείς ότι το πηγούνι αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του Homo sapiens. Ούτε οι Νεάντερταλ, ούτε οι Ντενίσοβαν, ούτε οι σημερινοί μεγάλοι πίθηκοι εμφανίζουν αυτή την οστέινη προεξοχή.
Εδώ και δεκαετίες, οι επιστήμονες προσπαθούσαν να αποδώσουν στο πηγούνι μια συγκεκριμένη λειτουργία – ενίσχυση της κάτω γνάθου, καλύτερη διαχείριση των δυνάμεων μάσησης ή ακόμη και ρόλο στη σεξουαλική επιλογή. Ωστόσο, δεν προέκυψε ποτέ ισχυρή συναίνεση.
Για να διαλευκάνουν το ζήτημα, η von Cramon-Taubadel και οι συνεργάτες της πραγματοποίησαν εξελικτική ανάλυση της μορφολογίας του κρανίου και του προσώπου στα ανθρωποειδή. Στόχος τους ήταν να διαχωρίσουν τα χαρακτηριστικά που διαμορφώθηκαν άμεσα από τη φυσική επιλογή από εκείνα που δεν φέρουν τέτοια «υπογραφή».
Το «τίμημα» ενός μεγαλύτερου εγκεφάλου
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το πηγούνι εμφανίστηκε καθώς μεταβαλλόταν η γωνία του κρανίου μας για να φιλοξενήσει έναν ολοένα μεγαλύτερο εγκέφαλο, ενώ ταυτόχρονα μειωνόταν το κάτω μέρος του προσώπου – ιδίως λόγω της μείωσης του μεγέθους των δοντιών.
Οι αλλαγές αυτές συνδέονται με καθοριστικές καμπές στην ιστορία της εξελικτικής μας γραμμής: την κατάκτηση της διποδίας και τη σταδιακή διαμόρφωση ενός πιο «ελαφρού» σκελετού με ιδιαίτερα ανεπτυγμένο εγκέφαλο. Αναδιοργανώνοντας το κεφάλι ώστε να βελτιστοποιηθεί η στάση του σώματος και να προστατευθεί ο διευρυνόμενος εγκέφαλος, η εξέλιξη άλλαξε τη γωνία της γνάθου.
Παράπλευρη συνέπεια; Η δημιουργία μιας προεξέχουσας περιοχής στο κάτω τμήμα της – το πηγούνι.
Χωρίς σαφή ίχνη φυσικής επιλογής
Οι ερευνητές εφάρμοσαν στη συνέχεια το ίδιο αναλυτικό πλαίσιο σε επιμέρους χαρακτηριστικά της περιοχής του πηγουνιού. Και πάλι, τα περισσότερα από τα μορφολογικά γνωρίσματα που μετρήθηκαν δεν παρουσίασαν σαφή ένδειξη φυσικής επιλογής.
Με απλά λόγια, είναι δύσκολο να αποδειχθεί ότι το πηγούνι «επιλέχθηκε» εξελικτικά επειδή προσέφερε κάποιο συγκεκριμένο πλεονέκτημα σε όσους το είχαν πιο έντονο.
«Το γεγονός ότι διαθέτουμε ένα μοναδικό χαρακτηριστικό, όπως το πηγούνι, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτό διαμορφώθηκε από τη φυσική επιλογή για να ενισχύσει την ικανότητα επιβίωσης», επισημαίνει η von Cramon-Taubadel. «Το πηγούνι πιθανότατα αποτελεί παραπροϊόν και όχι προσαρμογή».
Η εξέλιξη
Αυτό δεν σημαίνει ότι το πηγούνι δεν έχει τη δική του ιστορία. Αντίθετα, υπενθυμίζει ότι η εξέλιξη δεν λειτουργεί ως παντογνώστης μηχανικός που σχεδιάζει με απόλυτο έλεγχο, αλλά μάλλον ως επιδέξιος «μπαλωματής» που αξιοποιεί τα διαθέσιμα υλικά.
Στην προσπάθεια να αναδιαμορφώσει το κρανίο μας ώστε να γίνουμε πιο ευφυείς, πιο όρθιοι, πιο «σύγχρονοι», η φυσική επιλογή άφησε πίσω της αυτό το μικρό οστέινο περίσσευμα στο κάτω μέρος του προσώπου. Το πηγούνι δεν μας προστατεύει ιδιαίτερα, δεν μας καθιστά ισχυρότερους.
Είναι όμως η διακριτική υπογραφή…όλων όσων άλλαξαν μέσα στο κεφάλι μας.
