Ο άνθρωπος που εκτίναξε μία μετοχή από τα 100 στα 1000 δολάρια σε λίγες ώρες
Δεν γεννήθηκε πλούσιος. Δεν κληρονόμησε αυτοκρατορία. Ήταν γιος φτωχού κληρικού από το Χέμπστεντ της Νέας Υόρκης. Άφησε το σχολείο στα 14 και μπήκε στη Wall Street από την πίσω πόρτα, ως κλητήρας. Εκεί έμαθε το μοναδικό μάθημα που τον ενδιέφερε: η ισχύς δεν χαρίζεται — κατακτάται.
Ο λόγος για τον Έντουαρντ Χένρι Χάριμαν, που γεννιέται σαν σήμερα, 25 Φεβρουαρίου 1848. Κανείς δεν φαντάζεται τότε ότι το αγόρι αυτό θα εξελιχθεί σε έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους τιτάνες της αμερικανικής οικονομίας – τον άνθρωπο που θα μετατρέψει τον σιδηρόδρομο σε όπλο εξουσίας και τη Wall Street σε πεδίο μάχης.
Είναι η εποχή που η Αμερική τρέχει πάνω σε ράγες. Και ο Χάριμαν θα μάθει γρήγορα πώς να τις ελέγχει.
Από το θρανίο στο ταμπλό
Στα 14 του εγκαταλείπει το σχολείο. Δεν πρόκειται για μια ρομαντική επανάσταση απέναντι στη γνώση· είναι ζήτημα επιβίωσης. Πιάνει δουλειά ως κλητήρας σε χρηματιστηριακή εταιρεία στη Wall Street.
Εκεί, ανάμεσα σε φωνές, καπνό και χαρτιά που αλλάζουν χέρια με ιλιγγιώδη ταχύτητα, ανακαλύπτει τον κόσμο που θα τον καταπιεί – και θα τον αναδείξει.
Στα 20 του κάνει την πρώτη του μεγάλη κίνηση. Το 1869, κατά τον πανικό της «Μαύρης Παρασκευής», όταν η αγορά χρυσού καταρρέει και η χώρα παρακολουθεί σοκαρισμένη, ο νεαρός Χάριμαν δεν παρασύρεται. Βλέπει ευκαιρία εκεί όπου οι άλλοι βλέπουν χάος. Η επένδυσή του αποδεικνύεται χρυσοφόρα. Είναι το πρώτο του «χτύπημα». Δεν θα είναι το τελευταίο.
Ο τελευταίος των «ληστών βαρόνων»
Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Αμερική αποκτά μια νέα αριστοκρατία: τους λεγόμενους robber barons. Βιομήχανοι και τραπεζίτες που χτίζουν αυτοκρατορίες μέσα από συγχωνεύσεις, επιθετικές εξαγορές, μονοπώλια και αμείλικτο ανταγωνισμό. Ο Χάριμαν θα χαρακτηριστεί αργότερα «ο τελευταίος των ληστών βαρόνων».
Το όπλο του δεν είναι το πετρέλαιο ούτε ο χάλυβας. Είναι οι σιδηρόδρομοι.
Αναλαμβάνει τον έλεγχο προβληματικών γραμμών, τις αναδιοργανώνει, κόβει κόστη, επιβάλλει πειθαρχία. Δεν διστάζει να συγκρουστεί, να πιέσει, να εξαντλήσει αντιπάλους.
Για τον Χάριμαν, ο σιδηρόδρομος δεν είναι απλώς μέσο μεταφοράς. Είναι αρτηρία ισχύος. Όποιος ελέγχει τις ράγες, ελέγχει το εμπόριο. Και όποιος ελέγχει το εμπόριο, ελέγχει τη χώρα.
Ο πόλεμος για τη Northern Pacific
Η πιο εκρηκτική στιγμή της καριέρας του έρχεται στις αρχές του 20ού αιώνα. Στο επίκεντρο βρίσκεται η Northern Pacific Railroad – ένα στρατηγικό τρόπαιο. Στην άλλη πλευρά του τραπεζιού κάθεται ο πανίσχυρος τραπεζίτης Τζέι Πι Μόργκαν.
Αυτό που ακολουθεί δεν είναι απλώς επιχειρηματικός ανταγωνισμός. Είναι χρηματιστηριακός πόλεμος.
Ο Χάριμαν επιδίδεται σε άγρια πλειοδοσία για τον έλεγχο της εταιρείας. Οι μετοχές της Northern Pacific εκτοξεύονται. Από τα περίπου 100 δολάρια αγγίζουν – μέσα σε μία ημέρα – τα 1.000. Οι short sellers, που είχαν στοιχηματίσει στην πτώση της μετοχής, βρίσκονται παγιδευμένοι. Τράπεζες και χρηματιστηριακές που έχουν χρηματοδοτήσει τις τοποθετήσεις τους κλονίζονται.
Οι τίτλοι των εφημερίδων είναι δραματικοί: «Γίγαντες της Wall Street, σε άγρια μάχη για την κυριαρχία, προκαλούν κραχ που φέρνει την καταστροφή σε ορδές μικροεπενδυτών».
Η εικόνα είναι σχεδόν βιβλική: λίγοι τιτάνες συγκρούονται – και χιλιάδες μικροεπενδυτές συνθλίβονται κάτω από τα πόδια τους.
Ο πανικός του 1907 και η σκιά του
Η επιθετική στρατηγική του Χάριμαν και οι χειρισμοί γύρω από τις σιδηροδρομικές μετοχές θα συμβάλουν στη γενικευμένη αστάθεια που κορυφώνεται με τον πανικό του 1907. Η εμπιστοσύνη στο τραπεζικό σύστημα κλονίζεται, η ρευστότητα εξαφανίζεται, και η οικονομία βυθίζεται σε κρίση.
Ειρωνικά, την κατάσταση θα κληθεί να διαχειριστεί – ξανά – ο ίδιος ο Μόργκαν, ο άνθρωπος που είχε βρεθεί απέναντί του στη μάχη της Northern Pacific. Σε μια εποχή χωρίς κεντρική τράπεζα, ο τραπεζίτης λειτουργεί ως άτυπος «σωτήρας» του συστήματος.
Ο Χάριμαν δεν είναι ο μόνος υπεύθυνος για τον πανικό. Όμως το όνομά του συνδέεται με την ακραία κερδοσκοπία, τη συγκέντρωση ισχύος και την αίσθηση ότι η Wall Street είναι μια αρένα όπου οι ισχυροί παίζουν χωρίς δίχτυ ασφαλείας.
Μεταρρυθμιστής ή κυνικός παίκτης;
Η κληρονομιά του Χάριμαν παραμένει αμφιλεγόμενη. Από τη μία, αναδιοργάνωσε σιδηροδρομικές γραμμές, βελτίωσε υποδομές, συνέβαλε στην ενοποίηση της αμερικανικής αγοράς.
Από την άλλη, συμβόλισε μια εποχή όπου οι αγορές μπορούσαν να εκτιναχθούν ή να καταρρεύσουν από τις κινήσεις λίγων ανδρών σε κλειστά γραφεία. Ήταν ιδιοφυΐα της διοίκησης ή αδίστακτος κερδοσκόπος; Οραματιστής ή αρχιτέκτονας φουσκών; Ίσως ήταν όλα μαζί.
Η Αμερική πάνω στις ράγες του
Όταν ο Χάριμαν πεθαίνει το 1909, αφήνει πίσω του μια σιδηροδρομική αυτοκρατορία και μια εποχή που βαδίζει προς το τέλος της. Λίγα χρόνια αργότερα θα δημιουργηθεί η Federal Reserve, ακριβώς για να περιοριστούν οι ανεξέλεγκτοι πανικοί που σημάδεψαν τις δεκαετίες των «ληστών βαρόνων».
Ο ίδιος, όμως, έχει ήδη γράψει το όνομά του στην ιστορία.
Από γιος φτωχού ιερέα, γίνεται ένας από τους πιο ισχυρούς άνδρες της Wall Street. Από κλητήρας, ρυθμιστής της αγοράς. Και από παρατηρητής του πανικού του 1869, πρωταγωνιστής μιας χρηματιστηριακής θύελλας που έκανε μια μετοχή να αγγίξει τα 1.000 δολάρια μέσα σε λίγες ώρες.
Στην Αμερική του 19ου αιώνα, οι ράγες δεν οδηγούν μόνο σε νέες πόλεις. Οδηγούν στην εξουσία. Και ο Έντουαρντ Χένρι Χάριμαν το γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα.
