Με μολύβι και χαρτί αλλάζει σταδιακά το πρόσωπο της διαστημικής κούρσας
Η Αμερική μετράει ανάσες, οι τίτλοι γράφονται πριν ακόμη απογειωθεί η κάψουλα, οι οθόνες γεμίζουν καμπύλες, αριθμούς και λεπτά που δεν επιτρέπεται να πάνε χαμένα. Είναι Φεβρουάριος του 1962 και ο Τζον Γκλεν ετοιμάζεται να γίνει ο πρώτος Αμερικανός που θα μπει σε τροχιά γύρω από τη Γη. Είναι το στοίχημα που θα καθορίσει την κούρσα του Διαστήματος και, μαζί, το γόητρο μιας χώρας.
Κάπου ανάμεσα σε ανθρώπους με λευκές ποδιές και αυστηρές φωνές, οι νέοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές έχουν ήδη κάνει τη δουλειά τους. Έχουν «βγάλει» τη διαδρομή: πότε θα εκτοξευθεί το Friendship 7, από ποιο παράθυρο χρόνου, πού θα «κλειδώσει» η τροχιά, πότε και πού θα γίνει η επανείσοδος. Όλα είναι μετρημένα, αλλά ο Γκλεν δεν σηκώνεται από την καρέκλα του. Αρνείται να ξεκινήσει το μεγάλο ταξίδι, όχι ακριβώς από φόβο, αλλά από δυσπιστία απέναντι σε μία τεχνολογία που ακόμη δεν έχει κερδίσει το δικαίωμα να την εμπιστεύεσαι με τη ζωή σου. Κοιτάει τους μηχανικούς και λέει, σχεδόν σαν αυτονόητο:
«Φέρτε το κορίτσι να τσεκάρει τους αριθμούς», λέει. Το «κορίτσι» είναι η Κάθριν Τζόνσον.
Ένα μυαλό που τολμά
Η Κάθριν είναι 43 ετών. Δεν είναι «κορίτσι». Είναι μαθηματικός που κουβαλάει μια ζωή από λύσεις σε προβλήματα που οι άλλοι δεν τολμούν καν να διατυπώσουν.
Γεννιέται στο Γουάιτ Σάλφερ Σπρινγκς της Δυτικής Βιρτζίνια, το 1918. Από μικρή μετράει τα πάντα: βήματα, πιάτα, αστέρια. Στο σχολείο προχωράει γρήγορα, τόσο γρήγορα που η ηλικία της μοιάζει να μένει πίσω από την ευκολία της με τους αριθμούς. Τελειώνει το λύκειο στα 14. Σπουδάζει μαθηματικά και γαλλικά, τελειώνει το πανεπιστήμιο στα 18 με τις υψηλότερες διακρίσεις.
Αλλά η πραγματικότητα δεν συγκινείται από τα ταλέντα. Στην πατρίδα της, το σχολείο για τα μαύρα παιδιά «σταματά» νωρίς — δεν υπάρχει δρόμος για να συνεχίσει. Έτσι η μητέρα της κάνει κάτι που ακούγεται απλό και είναι ηρωικό: μαζεύει τα παιδιά και μετακομίζει δεκάδες μίλια μακριά για να μπορούν να φοιτήσουν. Ο πατέρας μένει πίσω, στη φάρμα, για να κρατήσει όρθια την οικογένεια. Η Κάθριν μαθαίνει από νωρίς πως η γνώση δεν χαρίζεται· κερδίζεται με μετακινήσεις, θυσίες, επιμονή.
Στο πανεπιστήμιο, ένας καθηγητής μαθηματικών, ο Ουίλιαμ Κλέιτορ, βλέπει αυτό που οι άλλοι δυσκολεύονται να πιστέψουν: ότι η Κάθριν μπορεί να πάει πιο πέρα απ’ όσο επιτρέπουν οι εποχές. Της ανοίγει δρόμους, της φτιάχνει μαθήματα, τη σπρώχνει προς την έρευνα. Εκείνη ρωτάει πρακτικά: «Και πού θα βρω δουλειά;» Η απάντηση είναι ωμή: «Αυτό είναι δικό σου πρόβλημα». Αλλά η Κάθριν θα βρει και σε αυτό το πρόβλημα τη λύση.
Μια πόρτα που ανοίγει «σιωπηλά»
Διδάσκει σε σχολείο. Κάνει οικογένεια. Σε μια περίοδο που οι λέξεις «καριέρα» και «μαύρη γυναίκα μαθηματικός» δύσκολα χωρούν στην ίδια πρόταση, συνεχίζει να υπάρχει μέσα στους αριθμούς της — σαν να κρατάει αναμμένη μια μικρή φωτιά.
Το 1952, ακούει ότι στο Λάνγκλεϊ αναζητούν μαθηματικούς. Στην πράξη, αναζητούν «υπολογιστές»: γυναίκες που κάνουν περίπλοκες πράξεις με το χέρι, σε γραφείο, με μηχανές υπολογισμού που κροταλίζουν. Είναι δουλειά αθόρυβη, δύσκολη, συχνά αόρατη. Και για τις μαύρες γυναίκες υπάρχει κι ένας δεύτερος τοίχος: χωριστά γραφεία, χωριστές εγκαταστάσεις, μια καθημερινότητα που τους υπενθυμίζει συνεχώς πού «ανήκουν».
Η Κάθριν προσλαμβάνεται το καλοκαίρι του 1953. Μπαίνει στο τμήμα των «υπολογιστών» της Δυτικής Περιοχής, όπου επικεφαλής είναι η Ντόροθι Βον. Δύο εβδομάδες μετά, την «δανείζονται» για ένα έργο στο τμήμα έρευνας πτήσεων. Είναι μια από αυτές τις μικρές μετακινήσεις που αλλάζουν τα πάντα: η προσωρινή ανάθεση γίνεται μόνιμη.
Κάνει αναλύσεις πτητικών δοκιμών, δουλεύει πάνω σε αεροδυναμικές δυνάμεις, λύνει προβλήματα που άλλοι έχουν ξεχάσει — όχι επειδή δεν τα ξέρουν, αλλά επειδή τα έχουν αφήσει πίσω τους. Το μεγάλο πλεονέκτημά της; Θυμάται τη γεωμετρία σαν να την έχει μόλις διδαχθεί.
Και όταν της λένε ότι δεν επιτρέπεται να παρακολουθεί συσκέψεις, εκείνη δεν φωνάζει. Δεν κάνει σκηνή. Κάνει κάτι πιο αποτελεσματικό: λέει ήρεμα ότι είναι αυτή που έχει κάνει όλη τη δουλειά, άρα έχει θέση στην αίθουσα. Και μπαίνει.
«Αν το πει εκείνη, τότε πετάω»
Το 1962, η αποστολή του Γκλεν δεν είναι μια ακόμη πτήση. Είναι κρίσιμη, πολιτική, ιστορική. Η τροχιά δεν πρέπει απλώς να «βγαίνει». Πρέπει να είναι σωστή μέχρι το τελευταίο δεκαδικό. Ένα λάθος σημαίνει αποτυχία, και ίσως κάτι πολύ χειρότερο.
Η νέα εποχή των ηλεκτρονικών υπολογιστών έχει ήδη έρθει, αλλά φέρνει μαζί της και ανασφάλεια. Οι μηχανές είναι γρήγορες, αλλά μπορεί να «κολλήσουν». Οι άνθρωποι είναι αργοί, αλλά καταλαβαίνουν. Και, στο τέλος, κάποιος πρέπει να βάλει το όνομά του πάνω στους αριθμούς.
Έτσι φτάνει η εντολή: «Φέρτε το κορίτσι». Η Κάθριν Τζόνσον κάθεται στο γραφείο της και ξεκινάει να διατρέχει, με το χέρι, την ίδια αλυσίδα υπολογισμών που έχουν περάσει οι μηχανές: παράθυρα εκτόξευσης, κλίσεις τροχιάς, χρονισμοί, σημεία επανεισόδου. Μολύβι, χαρτί, μηχανή υπολογισμού.
Όταν τελειώνει, σηκώνει το βλέμμα και λέει τη φράση που ξεκλειδώνει μια κάψουλα: ο υπολογιστής είναι σωστός, έχει βρει τα πάντα με ακρίβεια. Ο Γκλεν το ακούει και δεν χρειάζεται τίποτε άλλο. Μόνο τότε δέχεται να πετάξει.
Η αποστολή πετυχαίνει. Η Αμερική παίρνει ανάσα. Και μια γυναίκα που μέχρι χθες την αποκαλούν «κορίτσι» έχει μόλις επιβεβαιώσει, με τον πιο καθαρό τρόπο, ότι οι αριθμοί δεν έχουν φύλο, αλλά η ιστορία έχει μνήμη — απλώς, συχνά, επιλέγει να την κρατά κρυφή.
Από την τροχιά… στη Σελήνη
Η Κάθριν δεν σταματά εκεί. Οι υπολογισμοί της συνεχίζουν να συνοδεύουν τις αποστολές, καθώς η διαστημική προσπάθεια μεγαλώνει. Βοηθά σε κρίσιμες αναλύσεις πορείας, δουλεύει πάνω σε εξισώσεις που περιγράφουν πώς μπορείς να ορίσεις το «πού θα προσγειωθείς» όταν έχεις ήδη μπει σε τροχιά.
Και όταν έρχεται η ώρα της μεγάλης υπόσχεσης — η αποστολή στη Σελήνη — οι αριθμοί της βρίσκονται πάλι εκεί. Στις διαδικασίες συγχρονισμού, στα ραντεβού του σκάφους με τα ουράνια σώματα, στις εξισώσεις που δεν συγχωρούν.
Οι υπολογιστές γίνονται όλο και καλύτεροι, αλλά κάτι δεν αλλάζει: ακόμη κι όταν η μηχανή μπορεί να κάνει περισσότερα, πιο γρήγορα, η υπηρεσία θέλει την Κάθριν να ελέγχει. Γιατί η εμπιστοσύνη, ειδικά στο Διάστημα, δεν χτίζεται μόνο με ταχύτητα. Χτίζεται με βεβαιότητα.
Η αναγνώριση που έρχεται αργά
Περνούν δεκαετίες. Η Κάθριν αποσύρεται έπειτα από μια μακριά διαδρομή εργασίας. Έχει γράψει και συνυπογράψει δεκάδες τεχνικές εκθέσεις. Έχει δουλέψει σε προγράμματα που από έξω φαίνονται σαν αφίσες προπαγάνδας, αλλά από μέσα είναι ιδρώτας, υπολογισμοί, άγχος, πειθαρχία.
Και ξαφνικά, πολύ αργά, η ιστορία αποφασίζει να πει το όνομά της δυνατά.
Το 2015, στα 97 της, τιμάται με το Προεδρικό Μετάλλιο της Ελευθερίας — τη μεγαλύτερη πολιτική διάκριση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η εικόνα είναι συμβολική: μια γυναίκα που έμαθε να κινείται σε διαδρόμους όπου δεν «έπρεπε» να βρίσκεται, στέκεται πλέον στο κέντρο του κάδρου.
Λίγο αργότερα, η ιστορία των μαύρων γυναικών μαθηματικών που δούλεψαν αθόρυβα γίνεται ταινία. Στην Ελλάδα θα τη γνωρίσουμε ως «Αφανείς Ηρωίδες». Και ο κόσμος που χειροκροτεί στην αίθουσα, συνειδητοποιεί κάτι που θα έπρεπε να είναι προφανές: το Διάστημα δεν το κατέκτησαν μόνο οι άνθρωποι που φαίνονται στις φωτογραφίες.
Η Κάθριν Τζόνσον φεύγει από τη ζωή το 2020, στα 101 της.
Οι αριθμοί ως τρόπος να σπάσεις το «όχι»
Αν προσπαθήσεις να την περιγράψεις με μία φράση, δεν είναι «η γυναίκα που τσέκαρε τους αριθμούς του Γκλεν». Είναι η γυναίκα που έμαθε να στέκεται εκεί όπου δεν την περιμένουν, χωρίς να ζητά άδεια, χωρίς να σηκώνει θόρυβο, χωρίς να χαρίζεται. Δεν υπολογίζει μόνο τροχιές. Υπολογίζει, ξανά και ξανά, τη δική της πορεία μέσα σε έναν κόσμο που της λέει «όχι» πριν καν ανοίξει το στόμα της.
Και τελικά, στο πιο κρίσιμο σημείο της διαστημικής κούρσας, μια χώρα περιμένει να ακούσει μια γυναίκα να πει αν οι αριθμοί είναι σωστοί. Η Κάθριν τους κοιτάζει, τους ελέγχει, τους πιστοποιεί.
Και, με μια ήρεμη πρόταση, στέλνει την ανθρωπότητα λίγο πιο κοντά στ’ αστέρια.
