Ολοένα και πληθαίνουν τα σενάρια για ένα ενδεχόμενο στρατιωτικό πραξικόπημα το οποίο θα σώσει το υπό κατάρρευση καθεστώς
Από τη Μαρία Δεναξά
Τις τελευταίες εβδομάδες το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με την πιο σοβαρή εξέγερση από την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979. Από τα τέλη Δεκεμβρίου μαζικές διαδηλώσεις που άρχισαν ως αντίδραση στην οικονομική κατάρρευση έχουν εξελιχθεί σε ευρεία, συντονισμένη επαναστατική κινητοποίηση με ξεκάθαρα αντικαθεστωτικό χαρακτήρα, που ενισχύει τις φήμες για ενδεχόμενο εσωτερικό πραξικόπημα με εμπλοκή ιστορικών στελεχών των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (Pasdaran – CGRI).
Σύμφωνα με διεθνείς αναλυτές, το σενάριο που συζητείται δεν αφορά μετάβαση σε δημοκρατία, αλλά σε μια άλλη μορφή στρατιωτικής ισλαμιστικής δικτατορίας, στα πρότυπα της Συρίας ή του Πακιστάν, ως προσπάθεια «διάσωσης» του καθεστώτος από την πλήρη κατάρρευση.
Μεταξύ των προσώπων που φέρεται ότι είναι πιθανοί πρωταγωνιστές ενός τέτοιου εγχειρήματος είναι οι Μοχσέν Ρεζαεΐ και Μοχάμαντ Αλί Τζαφαρί, πρώην επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης και από τους λίγους ανώτατους αξιωματικούς που διατήρησαν καθαρά στρατιωτικό ρόλο, σε αντίθεση με άλλους που πέρασαν στην πολιτική. Μαζί με τον Κασέμ Σολεϊμανί, που σκοτώθηκε το 2020, θεωρούνταν οι μόνοι με πραγματική επιχειρησιακή επιρροή στον μηχανισμό ασφαλείας.
Τρίτο πρόσωπο-κλειδί θεωρείται ο Αλί Σαμχανί, στρατιωτικός σύμβουλος του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και στενός συνεργάτης των δύο. Αν μια τέτοια ομάδα αποφάσιζε να κινηθεί, εκτιμάται ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει και τη στήριξη του προέδρου του Κοινοβουλίου Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ. Πιθανή, αν κι όχι βέβαιη, θεωρείται και η εμπλοκή του Αλί Λαριτζανί, επικεφαλής του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, με πολυετή παρουσία στον πυρήνα της ιρανικής εξουσίας.
Παράλληλα, η στάση της Ουάσινγκτον αφήνει περιθώρια πολλαπλών σεναρίων. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει δηλώσει ότι δεν σκοπεύει να ευθυγραμμιστεί αποκλειστικά πίσω από τον εξόριστο διάδοχο του σάχη Ρεζά Παχλαβί, επισημαίνοντας ότι «όλοι πρέπει να έχουν την ευκαιρία να αποδείξουν τι μπορούν να κάνουν». Η τοποθέτηση αυτή ερμηνεύεται από ορισμένους ως έμμεση αναγνώριση ότι η μετάβαση, αν υπάρξει, δεν θα είναι απαραίτητα φιλελεύθερη ούτε ενιαία.
Ο άγνωστος παράγοντας
Το σενάριο στρατιωτικού πραξικοπήματος περιπλέκεται από τη φημολογούμενη εμπλοκή ένοπλων ομάδων από το Ιράκ, κυρίως από την παραστρατιωτική πτέρυγα Χασντ αλ-Σάαμπι. Οι δυνάμεις αυτές συνεργάζονται στενά με τη Δύναμη Κουντς των Φρουρών της Επανάστασης, αλλά υπάγονται ιδεολογικά στο θεοπολιτικό δόγμα velayat-e faqih και θα μπορούσαν να παραμείνουν πιστές στον Χαμενεΐ, λειτουργώντας ως ανάχωμα σε ενδεχόμενο πραξικόπημα.
Παράλληλα, μια μαζική είσοδος τέτοιων μονάδων στο Ιράν θα σήμαινε κλιμάκωση της βίας, με κίνδυνο γενικευμένης αιματοχυσίας, ενώ θα αποδυνάμωνε την ασφάλεια του ίδιου του Ιράκ έναντι του ISIS. Αναφορές για παρουσία ενόπλων που μιλούν αραβικά με μη ιρανική προφορά κοντά σε ζώνες διαδηλώσεων ενισχύουν τις υποψίες για διασυνοριακές μετακινήσεις.
Στον έλεγχο των διαδηλωτών η Καράτζ!
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν τα γεγονότα στην Καράτζ, μια πόλη 2,5 εκατ. κατοίκων, μόλις 40 χιλιόμετρα από την Τεχεράνη. Τη νύχτα της Τετάρτης προς Πέμπτη πληροφορίες ανέφεραν ότι συνοικίες όπως οι Γκολσάρ, Μεσκιίν Νταστ, Μάρλικ και Χεσαράκ πέρασαν προσωρινά υπό τον έλεγχο των διαδηλωτών.
Για πρώτη φορά οι κινητοποιήσεις δεν περιορίστηκαν σε συμβολική αμφισβήτηση της εξουσίας, αλλά εξελίχθηκαν σε τοπική αντικατάσταση του κρατικού ελέγχου. Συνθήματα όπως «τους διώξαμε τρεις φορές» και «ελάτε μαζί μας, στο όνομα του Αλλάχ» ανάγκασαν μονάδες της παραστρατιωτικής πολιτοφυλακής των Μπασίτζ και των Φρουρών της Επανάστασης σε τακτικές υποχωρήσεις.
Οι δυνάμεις ασφαλείας απάντησαν με πραγματικά πυρά και εκτεταμένες διακοπές στο διαδίκτυο. Η απώλεια της Καράτζ θα είχε, για το ιρανικό καθεστώς, αντίστοιχη βαρύτητα με την απώλεια της Χάμα και της Χομς για το καθεστώς Άσαντ στη Συρία και θα έφερνε την κρίση προ των πυλών της πρωτεύουσας.
Σε πόλεις όπως το Αμπντανάν και το Μαλεκσαχί ακτιβιστές αναφέρουν ότι ο έλεγχος από τους εξεγερμένους διατηρείται, με εκκλήσεις για εξάπλωση των κινητοποιήσεων. Παράλληλα, αυξάνονται οι λιποτάκτες στις δυνάμεις ασφαλείας, οι οποίες, σύμφωνα με πληροφορίες, αντικαθίστανται εν μέρει από την άφιξη σιιτικών πολιτοφυλακών από γειτονικές χώρες.
Το κίνημα αποκτά πολυεθνικό χαρακτήρα, με Κούρδους, Λουρ, Αζέρους και Άραβες του Αχβάζ να συμμετέχουν συντονισμένα. Στην Τεχεράνη το Μεγάλο Παζάρι, το κεντρικό εμπορικό και ιστορικό κέντρο της πόλης που θεωρείται η καρδιά της οικονομικής και κοινωνικής ζωής του Ιράν, παραμένει κλειστό λόγω απεργιών, ενώ πανεπιστήμια όπως το Al-Zahra και το Kerman μετατρέπονται σε εστίες διαμαρτυρίας. Αναφέρονται επίσης σαμποτάζ, βανδαλισμοί αγαλμάτων του Σολεϊμανί και επιθέσεις σε θρησκευτικά κτίρια.
Πάνω από τα 2/3 του πληθυσμού κάτω από το όριο της φτώχειας
Την ίδια ώρα, η συναλλαγματική ισοτιμία του ριάλ σε πολλές περιπτώσεις έχει ξεπεράσει το 1,5 εκατ. ανά δολάριο ΗΠΑ, ενώ ο πληθωρισμός υπερβαίνει το 55%. Πάνω από τα δύο τρίτα του πληθυσμού ζουν πλέον κάτω από το όριο της φτώχειας, ενώ οι ελλείψεις σε βασικά τρόφιμα, φάρμακα, ηλεκτρικό ρεύμα και νερό είναι πλέον καθημερινότητα. Οι γενικές απεργίες, που αγγίζουν και τους κρίσιμους ενεργειακούς κόμβους πετρελαίου και φυσικού αερίου (όπως το South Pars), έχουν παραλύσει σημαντικό μέρος της οικονομίας.
Ο Ρεζά Παχλαβί, ο τελευταίος γιος του Σάχη του Ιράν, έχει απευθύνει εκκλήσεις στις ένοπλες δυνάμεις να συνταχθούν με τους διαδηλωτές, καθώς το ιρανικό καθεστώς βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο ταυτόχρονα με κοινωνική εξέγερση, οικονομική κατάρρευση και σοβαρές ρωγμές στον μηχανισμό ασφαλείας.
Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και αν επιχειρηθεί πραξικόπημα «διάσωσης» του καθεστώτος, δύσκολα θα απαντήσει στο βασικό αίτημα των διαδηλωτών για ριζική πολιτική αλλαγή και κοινωνική ελευθερία. Κι αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η κρίση να μην τελειώσει με την αλλαγή προσώπων στις παρυφές της εξουσίας, αλλά να συνεχιστεί μέχρι να πέσει το ίδιο το καθεστώς.
