Του Αντώνη Ανδρουλιδάκη *
Τα Τέμπη ανέδειξαν δύο θεμελιώδη ελλείμματα της ελληνικής πολιτείας και, κατ’ επέκταση, του ίδιου του πολιτικού συστήματος: το έλλειμμα Ασφάλειας και το έλλειμμα Δικαιοσύνης και θεσμικής λογοδοσίας.
Το πρώτο έλλειμμα αφορά στο πιο στοιχειώδες καθήκον κάθε κράτους, δηλαδή την προστασία της ανθρώπινης ζωής. Δύο τρένα συγκρούστηκαν στην Ελλάδα του 21ου αιώνα, όχι από φυσική καταστροφή ή απρόβλεπτο γεγονός, αλλά από μια αλυσίδα συστημικών αποτυχιών. Ανεπαρκείς υποδομές, ελλιπείς έλεγχοι, διαχρονική αμέλεια, προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν. Αυτό δεν είναι ατύχημα, αλλά αποτυχία πρόληψης. Και όταν η ασφάλεια μετατρέπεται σε ζήτημα τύχης, το κράτος έχει ήδη αποτύχει στον πυρήνα της αποστολής του.
Το δεύτερο έλλειμμα είναι εξίσου κρίσιμο. Η αποτυχία της Δικαιοσύνης και της θεσμικής λογοδοσίας.
Μετά την τραγωδία, το ερώτημα δεν ήταν μόνο «πώς συνέβη», αλλά «ποιος ευθύνεται». Και εδώ το πολιτικό σύστημα έδειξε, για ακόμη μία φορά, την αδυναμία του να αποδώσει ευθύνη με σαφήνεια, ταχύτητα και ανεξαρτησία ή και τη δόλια προσπάθεια του να αποφύγει την απόδοση ευθυνών. Η καθυστέρηση, η σύγχυση αρμοδιοτήτων, η διάχυση ευθυνών και η επικοινωνιακή διαχείριση αντί για καθαρή λογοδοσία, συγκρότησαν ένα γνώριμο τοπίο.
Σε αυτό το σημείο αναδύεται το πραγματικό πολιτικό ερώτημα. Τι έκανε το πολιτικό σύστημα στο σύνολό του; Όχι μια κυβέρνηση, όχι ένα κόμμα, όχι μια παράταξη, αλλά το σύνολο του συστήματος, διαχρονικά. Τι έκανε για να διασφαλίσει την ασφάλεια των μεταφορών; Τι έκανε για να υπάρξει ουσιαστικός έλεγχος, πρόληψη και κρατική επάρκεια; Και, μετά, τι έκανε για να εγγυηθεί ότι η ευθύνη δεν θα χαθεί μέσα στον χρόνο;
Η απάντηση είναι δυσάρεστη αλλά αναγκαία. Δεν έκανε όσα όφειλε. Όπως δεν έκανε όσα όφειλε στο Σάμινα. Όπως δεν έκανε στο Μάτι. Όπως δεν έκανε στη χρεοκοπία της χώρας. Όπως δεν έκανε στις φωτιές και στις πλημμύρες που επανέρχονται σχεδόν τελετουργικά. Ποιοι λογοδότησαν, για παράδειγμα, θεσμικά για την χρεοκοπία της χώρας, ποιοί για το ναυάγιο του Σάμινα, ποιοί για το Μάτι, ποιοί για τις καταστροφικές πλημμύρες, πυρκαγιές;
Και ακόμη, ποιοί απέτρεψαν ή και ποιοί λογοδότησαν για τις χιλιάδες ή και εκατομμύρια ατομικές τραγωδίες κατεστραμμένων -οικονομικά, ψυχικά, ηθικά, βιολογικά- Ελλήνων των τελευταίων δεκαετιών;
Για να μην πάει κανείς πιο πίσω στο ποιοί λογοδότησαν από τους δοσίλογους της κατοχής, για τον εμφύλιο, για την Κυπριακή τραγωδία ή τα Ίμια;
Σε κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις, το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Κρατική ανεπάρκεια πριν, θεσμική ασάφεια μετά, και τελικά συλλογική λήθη και, ως εκ τούτου, επανάληψη του Τραύματος.
Διαφοροποιήσεις μεταξύ των πολιτικών κομμάτων/παρατάξεων υπάρχουν και προφανώς “δεν είναι όλοι ίδιοι”, αλλά παρ’ όλα αυτά -καθόσον οι τραγωδίες επαναλαμβάνονται- είναι εμφανές ότι το πολιτικό σύστημα είναι ανεπαρκές να προσφέρει στους Έλληνες πολίτες τα αγαθά της Ασφάλειας και της Δικαιοσύνης.
Και με αυτή την έννοια είναι συνολικά υπεύθυνο.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Καρυστιανού δεν επέλεξε την πολιτική. Την υποχρέωσε η αποτυχία των θεσμών.
Όταν ένας πολίτης πρέπει να μεταφέρει το αίτημα για ασφάλεια και δικαιοσύνη από τους θεσμούς στην πολιτική αρένα, αυτό δεν είναι «πολιτικοποίηση του πόνου», είναι συνέπεια της κρατικοποίησης της αμέλειας και της αδιαφορίας. Είναι ένδειξη ότι η πολιτεία απέτυχε -και αυτό είναι διαχρονικό- να λειτουργήσει εκεί που όφειλε.
Αν το κράτος λειτουργούσε, η Καρυστιανού θα ήταν απλώς μια μάνα που δεν πενθεί ή μια μάνα που πενθεί και δικαιώνεται. Το ότι αναγκάζεται να συντελέσει στη συγκρότηση ενός νέου πολιτικού υποκειμένου για να μην ξεχαστεί η αλήθεια, δείχνει ότι η Ελληνική Δημοκρατία δεν απέτυχε στιγμιαία. Απέτυχε δομικά.
Και αυτή η αποτυχία, αυτή η χρεοκοπία του πολιτικού συστήματος, δεν ξεκινά στα Τέμπη. Τα Τέμπη απλώς την έκαναν αδύνατο να αγνοηθεί.
* Αναπτυξιακός & Κοινωνικός Ψυχολόγος, Διδάσκων Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Neapolis.
