Η σκοτεινή ιστορία μας λοβοτομής στην οικογένεια Κένεντι. Και η γυναίκα που μετέτρεψε την οικογενειακή «ντροπή» σε παγκόσμια αξιοπρέπεια
Όταν η Γιούνες Κένεντι Σράιβερ είναι μόλις 20 ετών, η οικογένειά της κάνει κάτι αδιανόητο στη μεγαλύτερη αδελφή της. Χωρίς προειδοποίηση. Χωρίς συναίνεση. Ο πατέρας τους αποφασίζει να υποβληθεί η Ρόζμαρι σε λοβοτομή.
Δεν την υπέβαλαν σε λοβοτομή για να τη σώσουν. Το έκαναν για να τη σιωπήσουν. Οι μεταπτώσεις της διάθεσής της και η αγωνία μήπως βλάψει την πολιτική εικόνα της οικογένειας οδηγούν τον πατέρα της στην πιο σκοτεινή λύση.
Οι γιατροί υπόσχονται «βελτίωση». Αντί γι’ αυτό, της αφαιρούν τη φωνή, την αυτονομία, τη ζωή που γνώριζε. Η Ρόζμαρι εξαφανίζεται από το οικογενειακό κάδρο. Η Γιούνες, όμως, δεν ξεχνά. Ποτέ. Και χρόνια μετά, θα μετατρέψει αυτό το τραύμα στη μεγαλύτερη κραυγή αξιοπρέπειας που άκουσε ποτέ ο κόσμος.
Η αδελφή που έπρεπε να «σβήσει»
Η Ρόζμαρι γεννιέται το 1918. Από νωρίς φαίνεται πως αναπτύσσεται πιο αργά από τα αδέλφια της. Είναι τρυφερή, κοινωνική, προσπαθεί. Διαβάζει με δυσκολία, αλλά αγαπά τις χοροεσπερίδες, τις βόλτες, τα φορέματα. Στα τέλη της δεκαετίας του ’30 παρουσιάζεται ως ντεμπιτάντ στο Μπάκιγχαμ. Η οικογένεια δείχνει στον κόσμο ότι όλα είναι «κανονικά».
Όμως πίσω από τις πόρτες, η πίεση αυξάνεται. Η πολιτική φιλοδοξία του πατέρα, ο φόβος του σκανδάλου, η κοινωνική ντροπή γύρω από την αναπηρία. Στις αρχές του 1941, στα 23 της, η Ρόζμαρι υποβάλλεται σε λοβοτομή — μια πειραματική επέμβαση που τότε παρουσιάζεται ως «θεραπεία».
Το αποτέλεσμα είναι καταστροφικό. Χάνει σχεδόν πλήρως την ικανότητα να μιλά και να περπατά. Η πνευματική της λειτουργία υποχωρεί δραματικά.
Η οικογένεια την κλείνει σε ιδρύματα. Για δεκαετίες. Την κρύβει. Ο πατέρας της δεν την επισκέπτεται ποτέ. Η μητέρα της θα χρειαστεί είκοσι χρόνια για να το κάνει. Στο μεταξύ, οι Κένεντι χτίζουν την πολιτική τους αυτοκρατορία. Ο κόσμος μαθαίνει για τον Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι, τον Ρόμπερτ, τον Τεντ. Για τη Ρόζμαρι…σιωπή.
Η εποχή της απόκρυψης
Τη δεκαετία του ’50 και του ’60, η ιδρυματοποίηση είναι κανόνας. Η ένταξη μοιάζει αδιανόητη. Τα άτομα με νοητική αναπηρία θεωρούνται πρόβλημα προς απόκρυψη, όχι άνθρωποι με δικαίωμα στη χαρά, στον ανταγωνισμό, στη νίκη. Η αξιοπρέπεια είναι προαιρετική.
Η Γιούνες παρατηρεί. Βλέπει τη Ρόζμαρι να ζει μακριά, ξεχασμένη. Και βλέπει την κοινωνία να κάνει το ίδιο με εκατομμύρια άλλους. Κάτι μέσα της δεν δέχεται αυτή την «κανονικότητα».
Μια αυλή στο Μέριλαντ
Το 1962 παίρνει μια ήσυχη, σχεδόν αθόρυβη απόφαση. Ανοίγει την αυλή του σπιτιού της στο Μέριλαντ σε παιδιά με νοητική αναπηρία. Χωρίς δελτία Τύπου. Χωρίς κάμερες. Μια πισίνα. Λίγα παιχνίδια. Κάποιος που τα βλέπει ως ολόκληρους ανθρώπους. Το ονομάζει Camp Shriver.
Τα παιδιά κολυμπούν, τρέχουν, αγωνίζονται. Για πολλούς είναι η πρώτη φορά που κάποιος τους ζητά να προσπαθήσουν — όχι να κρυφτούν, αλλά να ξεδιπλώσουν τις δυνατότητές τους. Η Γιούνες βλέπει κάτι να αλλάζει στα πρόσωπά τους όταν πετυχαίνουν. Πείνα για αξιοπρέπεια. Χαρά χωρίς άδεια.
Και τότε γεννιέται η επικίνδυνη ερώτηση: Κι αν τα είχαμε καταλάβει όλα λάθος;
Σικάγο, 20 Ιουλίου 1968
Έξι χρόνια μετά, στο Soldier Field του Σικάγο, 1.000 αθλητές με νοητική αναπηρία συμμετέχουν στους πρώτους Διεθνείς Αγώνες Special Olympics. Πολλοί αντιδρούν. Οι ασφαλιστικές μιλούν για ρίσκο. Ακτιβιστές φοβούνται την εκμετάλλευση. Ο καιρός απειλεί. Η οργάνωση τρίζει.
Κι όμως, όταν ξεκινούν οι αγώνες — τρέξιμο, κολύμβηση, floor hockey — κάτι καταρρέει. Όχι οι αθλητές. Τα στερεότυπα.
Δεν κερδίζουν απλώς μετάλλια. Γκρεμίζουν την ιδέα του «ανίκανου». Δείχνουν ότι η ικανότητα δεν μετριέται με ετικέτες.
Η Γιούνες έχει πια αποδείξεις. Και ο κόσμος δεν μπορεί να γυρίσει πίσω.
5,7 εκατομμύρια αποδείξεις
Σήμερα, περισσότεροι από 5,7 εκατομμύρια αθλητές σε 204 χώρες προπονούνται και αγωνίζονται μέσω των Special Olympics. Δεν είναι αντικείμενα φιλανθρωπίας. Είναι αθλητές. Ηγέτες. Ζωντανή απόδειξη ότι η αξία δεν καθορίζεται από διαγνώσεις.
Η Γιούνες φεύγει από τη ζωή το 2009. Η ερώτησή της, όμως, αντηχεί πιο δυνατά από ποτέ: Τι αλλάζει όταν σταματάμε να ζητάμε από τους ανθρώπους να κρυφτούν και αρχίζουμε να τους ζητάμε να λάμψουν;
Η Ρόζμαρι δεν μίλησε ποτέ ξανά καθαρά. Αλλά η απουσία της έγινε κινητήρια δύναμη. Η πιο οδυνηρή στιγμή της ζωής μιας αδελφής μετατράπηκε στη μεγαλύτερη συλλογική διεκδίκηση αξιοπρέπειας του 20ού αιώνα. Οι αθλητές στους οποίους πίστεψε η Γιούνες δεν άλλαξαν μόνο αγώνες.
Άλλαξαν το τι θεωρούμε ανθρώπινα δυνατό. Ή πιο απλά… ανθρώπινο.
